Kan hedendaagse kunst de wereld verbeteren?

Geef toe, het is een interessante, zelfs hoogst relevante vraag. Niet dat er een pasklaar antwoord op bestaat –zelfs niet na het lezen van dit boek, dat het nochtans als onderschrift heeft. Maar het geeft de Nederlandse kunstcriticus Hans den Hartog Jager alleszins een mooie gelegenheid om in de kelders van de kunstgeschiedenis op zoek te gaan naar een logische lijn in het artistieke engagement, het pedigree van geëngageerde kunstenaars, zeg maar.

Een eerste sleutelmoment ziet hij in de opkomst van het romantisme. Hierin gingen kunstenaars zich voor het eerst losmaken van hun ambachtelijke rol in de maatschappij, en eisten hun volledige vrijheid op. L’Art pour l’Art! Voordien waren er volgens den Hartog wel een aantal straffe pogingen om als vrijdenkend artiest zijn stempel te drukken, hijzelf vermeld Goya, Delacroix, David (de dood van Marat!) en, een beetje vreemd wat mij betreft, Benjamin West. Maar ze waren schaars.

goya.shootings-3-5-1808

Goya

De nieuw verworven vrijheden van de romantische kunstenaars zorgt er al snel voor dat er een soort ‘muur’ ontstaat tussen hen en de maatschappij (het centrale uitgangspunt van Hartog doorheen het boek). Binnen die muur gelden andere wetten, wordt er meer toegestaan, ‘het is voor de Kunst’! En al gauw gebruiken kunstenaars deze relatief veilige omwalling om kritiek te uiten op ‘de maatschappij’. Het wordt getolereerd omdat ze achter die muur zitten, maar diezelfde muur belet hen juist een impact te hebben op de maatschappij, aldus Hartog. Dit vormt een eerste paradox voor de geëngageerde kunstenaar… er zijn er nog.

duchamp_fountain

Marcel Duchamp, ‘Fountain’

(p32) “is de kunstwereld niet bij uitstek een wereld die zijn bestaansrecht ontleent aan het feit dat er maximale vrijheid heerst? Is hij niet juist zo belangrijk, betekenisvol en ‘vol waarde’ omdat kunst de grootste vrijheid van denken en handelen vertegenwoordigt die in onze maatschappij is toegestaan? Daar zit ook de belangrijkste spanning van de hedendaagse geëngageerde kunstpraktijk: kunst staat voor maximale vrijheid van vorm, van ideeën, van experiment, maar een kunstenaar die deze vrijheid wil praktiseren buiten het systeem om van galeries, musea, verzamelaars en veilinghuizen, plaatst zichzelf zo ver buiten de macht dat hij nooit iets zal betekenen in de kunstwereld.”

Met andere woorden, hierbij het tweede paradox: om impact te hebben moet de geëngageerde kunstenaar eerst geaccepteerd worden door de kunstsector zelf, dat vol beperkingen zit. De geëngageerde kunstenaar zit twee maal gevangen.

Hartog biedt vanaf dan een snelcursus kunstgeschiedenis, vanuit de lens van het engagement van kunstenaars en kunststromingen. Van de Dada-beweging tot Beuys, van Jeff Koons tot Damien Hirst. Zijn analyse toont dat engagement verschillende vormen kan aannemen. Maar het toont vooral hoe belangrijk die ‘muur’ is tussen kunstenaars en maatschappij.  De pispot (‘Fountain’) van Duchamp is niets anders dan het overhevelen van een object van de ene naar de andere kant van de muur. Makes sense…

LONDON, ENGLAND - APRIL 02: Members of the public view artwork by Damien Hirst entitled 'The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living' in the Tate Modern art gallery on April 2, 2012 in London, England. The Tate Modern is displaying the first major exhibition of Damien Hirst's artworks in the UK, the collection brings together over 70 of Hirst's works spanning three decades. The exhibition opens to the general public on April 4, 2012 and runs until September 9, 2012. (Photo by Oli Scarff/Getty Images)

‘The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living’ Damien Hirst

Na deze spoedcursus volgt het tweede kantelmoment: 9/11. Op dit punt gekomen was de ‘geëngageerde kunst’ als flink geërodeerd, aldus Hartog. Het ‘aanwijzen van de realiteit’ was al lang overgenomen door internet, en het ‘schok-effect creëren’ reeds lang overgenomen door allerhande botte reality-show presentatoren en formats. Maar 9/11 vormde een meer fundamentele reden tot zelfanalyse van de hedendaagse kunstenaars. De provocerende uitspraken van een Stockhousen of een Hirst na 9/11, waarin ze de gebeurtenissen als een daad van ultieme kunst voorstellen, vormen er een ultiem bewijs van: het besef groeide dat geëngageerde kunstenaars nooit een dergelijke impact zullen kunnen hebben op de maatschappij.

Tenzij ze zelf terrorist worden, maar dat lijkt ze allemaal een slecht idee. Mij ook, overigens.

De ‘vrije’ kunstuiting is op zijn limieten gestoten, en deze blijken behoorlijk vernauwend. Alle pogingen van een Tom Otterness (die ‘video-kunst’ maakte over hoe hij zijn eigen hond doodschoot) of Adel Abdesemmet (die hanen, slangen, schorpioenen en ander gedierte in een kamer bijeenbracht om ‘in naam van de kunst’ te aanschouwen wie zou overwinnen) kunnen de maatschappij misschien schokken. Maar slechts eventjes. Alweer die muur. Alweer de kunstenaar in de rol van de nar.

Maar met 9/11 ontstond overigens een ander taboe in de kunstsector. Nergens werden enigszins kritische kanttekeningen gemaakt over het fundamentalisme dat er aan de oorsprong van lag (dit lieten ze aan cartoonisten over). Vrees voor repercussies? Het had nochtans voer geboden aan geëngageerde, maatschappijkritische kunstenaars.

dumas_wall_weeping

Marlène Dumas, Wall Weeping

Marlene Dumas kwam met haar (ingebeelde) portretten van een aantal muslims wellicht het dichtste bij een kritische analyse van de gevolgen van 9/11: portretteerde ze terroristen? In werkelijkheid zat er maar een daadwerkelijke terrorist tussen haar portretten. Maar een vooringenomen Westerse kijker zal in ze allemaal wel een potentiële terrorist  herkend hebben. Een mooie uitnodiging tot zelfkritiek.

hartog_het-streven__large

Een echte conclusie geeft het boek niet, maar volgens Hartog is de kunstwereld –en al zeker de geëngageerde kunst- aan een fundamentele shift toe. ‘Adapt or die’, is misschien wel zijn boodschap… dat geldt uiteindelijk voor iedereen die wil overleven, zo ook voor de kunst.

Lees ook onze recensie van het boek “Het sublieme, Het einde van de schoonheid en een nieuw begin” van Hans den Hartog Jager!

Author: Frederic De Meyer

Share This Post On

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Pin It on Pinterest

Deel dit artikel op