Opinie: censuur in kunst, symptoom van deze tijd?

Een van de meest succesvolle schrijvers ooit, Stefan Zweig, wereldberoemd net voor de tweede wereldoorlog, raakte op de zwarte lijst van de nazi’s. Vreemd genoeg leidde dit wereldwijd tot het stilvallen van de verkoop van zijn romans (en zijn bijzonder interessante historische biografieën). Een indicatie dat het brede publiek zich snel laat meesleuren in een negatieve logica.

Wat is het verband met het heden, vraagt u zich af? Welnu, onlangs besliste de veiligheidscel van het Antwerpse bestuur om een – door de cel Cultuur aangevraagde – performance van het kunstenaarsduo Daems van Remoortere niet te laten doorgaan. Niet door corona, maar omwille van andere, minder duidelijke redenen.

Mogen we het gratuite censuur noemen? De redenen die worden vermeld voor het verbieden van deze publieke installatie, lijken op het eerste gezicht niet echt zwaarwegend: veiligheid, lichtgevoeligheid, een te delicate buurt. We proberen dit te begrijpen. Gevoeligheden mogen overwogen worden, en kunst mag confronteren en provoceren, maar niet ten koste van alles.

Waar gaat het hier precies om? De installatie Track Tracy volgt voorbijgangers met een lichtspot, gedreven door een algoritme. De passanten reageren erop, spelen ermee, of muizen er zich snel vanonder. Het is een uitnodiging tot reflectie, over wie we zijn, hoe we als individu in de wereld staan, waar de maatschappij in haar geheel voor staat. Wat we willen betekenen, hoe we in the spotlight willen staan. Of we dit überhaupt wel willen.

Is dit gevaarlijk? Dat lijkt ons niet meteen. Het project werd probleemloos opgesteld op diverse andere locaties, en er overwegend positief onthaald. Net als bij het censureren van de romans van Stefan Zweig, dringt zich hier een existentiële vraag op: waarnaartoe willen we als mensheid evolueren? Wat is onze eigen, individuele bijdrage hierbij? Wat is die van een of ander bestuursorgaan dat beslist om een kunstproject niet te laten doorgaan?

Met de romans van Zweig kwam het uiteindelijk goed. Zijn diep humanistische werken kunnen in Franse taalgebieden reeds tientallen jaren genieten van een steeds groeiende fan base, en ook de Nederlandstalige markt lijkt hem langzamerhand wederom te ontdekken. Laten we hopen dat zijn humanistische, tolerante wereldvisie als inspiratiebron mag dienen voor onze onze huidige maatschappij. En dat kunst hier een substantiële rol in mag blijven spelen.

Hoeveel diversiteit en creativiteit kunnen wij nog toelaten voor het voor sommigen ongemakkelijk wordt? Mogen we aanvaarden dat de angst het wint van de verbeelding? Kiezen we voor betutteling en een veiligheidsgevoel boven alles, of leren we als mens en maatschappij de onzekerheid die inherent is aan de existentie te omarmen, ja zelfs hartelijk te verwelkomen, omdat de twijfel, de kritiek en de open-mindedness de beste voedingsbodem zijn voor een gezonde, tolerante en innovatieve maatschappij?


(voor de volledigheid: deze opinie werd gevormd na de beslissing van het Antwerpse bestuur om het project Track Tracy van het kunstenaarsduo Daems van Remoortere te annuleren. Op basis van dit besluit schreef Anouk Focquier van Berserk Art Agency, die deze kunstenaars vertegenwoordigt, het onderstaande opiniestuk in Humo, dat we met haar goedkeuring hier volledig kopiëren:)

 ‘Track Tracy’, Cultuurnacht Breda 2020, © Graphic Matters / Cultuurnacht

Provocatie of poëzie?

Kunstenaars zijn de kanaries in onze samenleving”, schreef Kamagurka een paar kunstencrisissen terug, ze detecteren als eersten waar het mogelijke gevaar, de lacunes, in onze maatschappij zitten. Er zijn er nogal wat dezer dagen en dus fluit de kunstengemeenschap uit volle borst dat er wel het één en ander schort, niet in de minste plaats met het statuut, de waardering voor de kunstenaar zelf.

Neem nu bijvoorbeeld het Antwerpse kunstenaarsduo Daems van Remoortere die door de cultuurcel van de stad Antwerpen uitgenodigd werd om op het Theaterplein – u weet wel dat plein waar elke zaterdag de ‘exotische markt’ en elke zondag de ‘vogeltjesmarkt’ haar kramen opslaat – hun interactieve installatie Track Tracy te laten spelen met toevallige passanten.

Track Tracy is een publieke kunstinstallatie waarbij artificiële intelligentie (AI) twee zoeklichten aanstuurt en bepaalt welke passanten uitgelicht worden. Eens Tracy iemand uitkiest beschijnt ze hem/haar en volgt het zoeklicht de passant tot Tracy iemand anders uitkiest of tot de uitverkorene uit het speelveld van Tracy stapt. Tijdens dit samenspel tussen artificiële en biologische intelligentie onstaat er een choreografie tussen beiden, waarbij het niet altijd duidelijk is wie de leiding neemt.

Het werk laat ons niet enkel in interactie gaan met artificiële intelligentie, maar stelt luidop de vraag hoe wij omgaan met het vrijgeven van onze eigen data, de motor van Tracy.

Deze vragen, vertaald door een kunstwerk, bleken voor de veiligheidscel van de Stad Antwerpen een potentieel risico in te houden op ongunstige reacties van de omwonenden van het Theaterplein. Bewoners die reeds op ramkoers liggen met de jongeren die er samen komen skaten en dus beschermd dienen te worden tegen nog meer overlast, van bijvoorbeeld twee kunstenaars die uitgenodigd worden door diezelfde stad om een relevant kunstwerk te tonen. En dus keurde de veiligheidscel de aanvraag om op het Theaterplein actief te zijn met Track Tracy af. Omdat het werk, en ik citeer ‘provocatie’ en ‘angst’ zou kunnen uitlokken. Op het Mechelseplein en het Astridplein mocht het ook niet. Te onveilig op het ene plein, te politiek gevoelig op het andere. Daarmee hebben we op een paar na de belangrijkste pleinen in deze stad die zich graag als metropool laat aanspreken wel gehad.

Zijn we daar als maatschappij ondertussen beland? Dat een kunstwerk getoond in het kader van een festival, met alle duiding, flyers en uitleg a priori beoordeeld wordt als potentieel provocatief? Potentieel, want op eerdere toonplekken in binnen – en buitenland kregen we niet de feedback een agent provocateur te zijn. Integendeel meisjes op rolschaatsen speelden een spelletje met Tracy in Zwitserland, een ouder koppel begon spontaan innig te dansen in de spots in Tongeren en jongeren in Nederland trapten lol door Tracy te snel af proberen te zijn. Natuurlijk waren er ook mensen die niet begrepen waar het werk over ging, natuurlijk kregen we ook wel eens een welgemikte middelvinger in ons gezicht. Et alors?

Ik herhaal nog even, het gaat hier om twee schijnwerpers aangestuurd door een, voor de eenvoud, robot. Geen choquerend naakt, geen expliciet geweld, geen geschreeuw of kabaal. Geen gemiddelde avond voor de buis, zeg maar.
Nee, twee stille schijnwerpers op zoek naar een danspartner.

Je zou denken dat de troosteloze beton onder het luifel van Het Paleis wel een streep poëzie zou kunnen verdragen. Helaas, het artificiële geluksgevoel van de burger staat voorop en de kunstenaar wordt vriendelijk verzocht een plek uit te kiezen, ergens in de marge, aan de rand van de stad, de oude haven bijvoorbeeld, waar hij niet gehoord wordt en waar hij met zijn spel niemand stoort.

Het is de lijfelijke vertaling die de samenleving in haar communicatie naar de kunstenaar maakt: “Ga eens even opzij jongeman of jongedame. U stoort.” Als we ervan overtuigd zijn dat we als maatschappij vooruitgang zullen boeken door onszelf als een prinses te slapen te leggen op twintig matrassen tot we de erwt van het ongemak niet meer voelen, zijn we dwaas geworden. Evolutie komt niet voort vanuit organismen die gevrijwaard zijn van ongemak, van angsten, van kritische vragen. Het zijn net deze triggers die we nodig hebben om verder te komen als soort.

Alleen al daarom zou het onze samenleving goed doen haar kunstenaars, haar kanaries, te omarmen in plaats van ze telkens als een stel dreumesen te verbannen naar de achterkamer waar niemand hen hoort. Als we hopen dat een kunstenaar zijn drammerige mond zal houden om niet nog meer ongemak te veroorzaken, de geldkraan dicht te draaien, hem voor patstellingen te zetten en hem telkens naar de rand van het debat of de stad te schuiven, dan hebben we het nut van de kunsten voor onze samenleving helemaal misbegrepen en waarderen we zijn noodzakelijke stem in het maatschappelijke debat niet.

Dan zijn er binnenkort niet genoeg namen meer om die gewilde canon te vullen, tenzij we genoegen nemen met kunst die ons zachtjes in slaap wiegt en ons toefluistert dat het allemaal wel goed komt.

Anouk Focquier, Berserk Art Agency

Author: Frederic De Meyer

Share This Post On

Submit a Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Pin It on Pinterest

Deel dit artikel op