Rubriek flaneur op de kunstboulevard: ‘fantaisie à deux’, een ongewone briefwisseling tussen twee kunstenaars

In december 1912 hadden de Duitse schilder Franz Marc en zijn echtgenote Maria in het somptueuze Berlijnse Café Josty aan de Potsdamer Platz rendez-vous met de kunsthandelaar en publicist Herwarth Walden, die daar troonde met zijn kersverse tweede echtgenote. Het tafeltje naast hen werd ingenomen door zijn ex-vrouw, de dichteres Elsa Lasker-Schüler, en haar kennissen. Walden had de Marcs in zijn brieven voorgehouden dat de scheiding in alle vriendschap en overeenstemming was verlopen, maar de realiteit bleek enigszins anders toen tussen beide tafels allerhande ongezouten meningen omtrent de tegenpartij werden uitgewisseld. De Marcs zullen waarschijnlijk wat ongemakkelijk van hun Kaffee mit Sahne hebben genipt.  

Enige tijd ervoor had de schilder in het door Walden uitgegeven tijdschrift ‘Der Sturm’ een gedicht van Elsa geïllustreerd en na de bewogen ontmoeting in Berlijn zou zich tussen beiden een briefwisseling voortzetten met 28 unieke geschilderde postkaarten door Franz Marc en een aantal tekeningen van de dichteres.

Deze correspondentie zou vorm geven aan een virtueel prinsdom.

Olieverschilderij van Franz Marc: ‘Vossen’ (1913)
tekening van E.L.S.: zelfportret als Prins Jussuf (1913)

Nog voor haar huwelijk met Walden definitief op de klippen zou lopen, bouwde Elsa Lasker-Schüler na het bezoek aan een tentoonstelling over Egypte haar gefantaseerd rijk uit. Woorden betekenden voor haar oorden om in te wonen, het materiaal waarmee ze de grondvesten legde van haar kroondomein Thebes. Muren en koepels werden opgetrokken en ze dichtte zich het bestaan van de oosterse prins Jussuf toe. Ze noemde zich uitdrukkelijk ‘prins’. Niet dat ze hierdoor het gender-onderscheid wilde slechten, want toen ze op latere leeftijd in Israël terechtkwam, nam ze in de synagoge resoluut plaats aan de mannenzijde. De rabbijn verzocht haar beleefd aan de andere kant te gaan zitten, waarop ze vroeg wat ze bij die vrouwen moest gaan doen.

In het werk van Franz Marc krijgen dieren vaak een belangrijke rol toebedeeld. Hij was kennelijk teleurgesteld in de mens en meer bepaald door “de banaliteit en het materialisme die de overheersende mentaliteit kenmerken”. In zijn ogen waren dieren puur en zuiver, in tegenstelling tot “de onrechtschapen mens (en dan vooral de mannelijke), die mijn omgeving regeerde, mijn ware gevoelens niet raakte, terwijl het ongerepte levensgevoel van het dier al het goeds in mij liet opklinken.”  

Hij gaf ze weer in strakke, vaak geometrische en door het kubisme geïnspireerde vormen, die bepaald worden door de ingehouden kleuren. Hij ging meestal zeer spaarzaam om met de contouren: geen lijntje vet en de dieren staan scherp.  

Wat hem niet belette ook een ode te brengen aan een wel doorvoede, gele koe die d’r achterste uitslaat en door het weidse landschap huppelt. Haar onschuld contrasteert met de zorgen in de grootstad. Marc snoof toen elke dag de zuivere lucht van Sindelsdorf op, een dorp aan de voet van de Beierse Alpen.

Olieverfschilderij van Franz Marc: ‘De gele koe’ (1911)

Dit contrasteerde sterk met het milieu van Elsa, het “verdorven leven” in Berlijn. Zij zocht haar heil in haar prinsenrijk dat zich uitstrekte voorbij de alledaagsheid, die haar zowel te lauw als te rauw was. Ze zou “nog liever een menseneter willen zijn dan hier op de nuchterheid te moeten kauwen en herkauwen.”

Ze kleedde zich conform haar prinselijke status en werd bewonderd door de schrijver Gottfried Benn, die zich haar herinnerde als een flamboyante verschijning: “Je kon met haar niet over straat lopen of iedereen hield de pas in en keek haar na: extravagante wijde rokken en broeken, onmogelijke bovenkleding, hals en armen behangen met opvallende namaaksieraden, kettingen, oorringen, aan haar vingers waardeloze ringen die steeds bij eenieder in het oog sprongen omdat ze voortdurend haarlokken van haar voorhoofd wreef.”

Foto’s uit de tijd tonen een vrouw met een pekzwarte pagekop en een gelaat dat opvalt door een hoog gehalte aan gestrengheid en wantrouwen. Ze zou een vastberaden verzetsstrijdster kunnen zijn.

De naam Jussuf verwijst naar de Arabische naam van Jozef uit het bijbelse verhaal vol arglist en gekonkel voortvloeiend uit de polygame structuur van zijn gezin van herkomst. Hij is er de zoon van vaders meest geliefde vrouw zodat hij bij papa een wit voetje heeft. Haat, nijd, jaloezie worden in het oudtestamentisch scenario ter stichting van de lezer in ruime mate aangedragen en het in snode plannen verenigde broedergild besluit Jussuf voorgoed uit de weg te ruimen. Maar één van hen, de empathische Ruben, tekent verzet aan en pleit voor een menselijke behandeling: Jussuf wordt in een diepe, droge waterput gekieperd om daarin bewaard te blijven tot hij aan voorbijtrekkende Arabische slavendrijvers te koop wordt aangeboden.  

Franz Marc zou voor Ruben staan en tot hofschilder worden benoemd.

Olieverfschilderij door F.M. ‘De Toren der Blauwe Paarden’ (1913)
Beschilderde postkaart nummer 2 door Franz Marc ‘De Toren der Blauwe paarden’ (1913)

De nieuwjaarskaart die Marc ter gelegenheid van nieuwjaar 1912-’13 stuurde, was voorzien van een schilderwerkje “Toren der blauwe Paarden”. Afzender en ontvangster vonden elkaar in hun favoriete kleur blauw als symbool voor mysterie en vergeestelijking. De paarden staan voor een spiritueel en het dagelijks leven overstijgend leven. Ze zijn voorzien van de symbolen van Jussuf: halve manen en sterren. Voor Elsa betekenden de paarden een bevrijding van haar benauwende gedachten. Het was tevens een studie voor een olieverfschilderij dat enkele maanden later gemaakt zou worden. Het is dank zij dit voorwerk dat we er ons nog een idee van kunnen vormen, want tijdens de tweede wereldoorlog kwam het in handen van nazi-kunstrover Hermann Göring en sindsdien wordt het als vermist beschouwd.

Met de inhoud van de postkaarten zou de dichteres haar fantasie stofferen. Wanneer Marc een kaart stuurt met een olifant weet Prins Jussuf in haar volgende brief te melden dat deze een plaats zal krijgen in de vlag van zijn rijk.

En de afbeelding ‘Uit de oude Koningsstad Thebes’ wordt prominent getoond in de ontvangstzaal van het paleis, “waar het door de gehele bevolking zal kunnen bewonderd worden. De talrijke tinten van het schilderij zullen het schemerlicht in de stad doordringen van kleur wanneer mijn Somali’s het door de straten dragen.”

In het land van de dichteres vloeien fauna en flora in mekaar. “De grote katten zijn soevereine dieren. De panter is een wilde gentiaan, de leeuw een gevaarlijke ridderspoor, de tijgerin een furieuze, glimmende, gele esdoorn. Maar je gezegende blauwe paarden zijn zonder uitzondering hinnikende aartsengelen die rechtstreeks het Paradijs binnen galopperen, en je heilige, gewijde lama’s en hinden – en kalveren – rusten allemaal in gewijd struikgewas.”

Beschilderde postkaart nr. 23 ‘Olifant’ (1913)
Beschilderde postkaart nr. 6 door F.M: ‘De drie panters van Koning Jussuf’(1913)

De correspondentie liep van de herfst van 1912 tot het voorjaar 1916, toen tijdens het beleg van Verdun een granaat definitief een einde maakte aan de creativiteit van de schilder. Voor het begin van de vijandelijkheden had Marc de oorlog beschouwd  als een onvermijdelijk zuiveringsritueel. De wereld was bedorven en het zieke bloed diende ter reiniging te worden vergoten. Oude filmkronieken tonen de regimenten die aanvankelijk zingend en vrolijk in het gelid naar het front marcheerden, nog niet vermoedend dat de gruwel hen op de hielen zat.

Beschilderde postkaart nr. 24 ‘Uit de oude Koningsstad Thebe (1913)

Elsa Lasker-Schüler leefde haar bohémienbestaan verder, samen met haar onwettige zoon uit een eerste huwelijk. Regelmatig moest ze noodgedwongen wekenlang op een rantsoen van noten en fruit leven en vaak had ze slechts een harde plank om op te slapen. Op 22 januari 1945 zou ze in Jerusalem berooid op 75-jarige leeftijd overlijden.


(in deze reeks bekijkt André Degeest bepaalde verrassende of ongekende aspecten van de kunstgeschiedenis, lees hieronder zijn vorige bijdragen!)

Author: André Degeest

Share This Post On

Submit a Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Pin It on Pinterest

Deel dit artikel op

X