Ik was me, voordat mijn aandacht op het werk van Stephan Symons werd gebracht, niet bewust van het bestaan van een ‘filosofie van het tekenen’. Na het lezen van het essay is dit nog steeds niet helemaal het geval, moet ik bekennen, maar dat is niet zozeer het punt dat Symons wil maken. In de inleiding geeft hij al grif toe dat de praktijk van het tekenen zich aan een eenduidige definitie onttrekt, al ziet hij wel een intrigerende parallel tussen het tekenen en de socratische filosofie van het omgaan met de dood. Ook tekenen heeft immers een eeuwenoude relatie met verlies en afscheid, die onder meer teruggaat op Plinius de Oudere. Een gedachte die hij onder meer illustreert aan de hand van John Berger, die het overleden lichaam van zijn vader tekende als onderdeel van zijn rouwproces.
In zijn essay gaat Symons niet zozeer op zoek naar een sluitende, allesomvattende filosofie van het tekenen, maar onderzoekt hij aan de hand van vier voorbeelden een betekenis van het tekenen die de gemeenplaatsen overstijgt, of alleszins ons begrip ervan verruimt. Hij onderzoekt meer bepaald tekenpraktijken waarin de lijn geen bestaande gedachte, boodschap of waarheid overbrengt, maar in zekere zin een eigenschap verwerft die aan het menselijke bewustzijn ontsnapt. Bij Walter Benjamin, Agnes Martin, Janmari en Eva Hesse gaat het niet om de visuele vertaling van een vooraf bepaalde inhoud. De tekening ontleent haar betekenis niet noodzakelijk aan iets buiten zichzelf. Ze confronteert ons juist met het ontbreken van een vaste betekenis of een gedeelde waarheid.
Walter Benjamin
Dit wordt meteen duidelijk bij Walter Benjamin, die in een spontane opwelling betekenisloze woordenreeksen in figuurvorm optekende. Een soort automatisch schrijven dat ook de surrealisten hanteerden, maar Benjamins praktijk onderscheidt zich daarvan doordat hij niet op zoek gaat naar een verborgen, onbewuste werkelijkheid die via het tekenen aan de oppervlakte kan komen. Zijn woorden verliezen juist hun gebruikelijke betekenis en worden abstracte motieven die nergens meer rechtstreeks naar verwijzen.
Ook de vergelijking met Cy Twombly gaat volgens Symons niet helemaal op. Volgens Roland Barthes roepen Twombly’s lijnen een culturele wereld op van herinneringen en gedeelde cultuur, maar Benjamin ondergraaft juist de vanzelfsprekendheid van taal, cultuur en betekenis. Zijn tekeningen proberen geen verborgen culturele waarheid op te roepen, maar doorbreken de bestaande orde van betekenissen.
Tekenen wordt daardoor eerder een daad van zelfvervreemding dan van zelfexpressie: niet het uitdrukken van wie we zijn, maar het loskomen van onze vertrouwde zelfopvatting. De tekening brengt een eigen werkelijkheid tot stand, die niet langer uitsluitend terug te voeren is op de bedoelingen of de persoonlijkheid van de tekenaar.
Dit wil niet zeggen dat ze helemaal losstaat van de werkelijkheid. Volgens Benjamin voegt een tekening er juist iets aan toe. De tekening opent een ‘speelruimte’ waarin andere mogelijkheden kunnen worden onderzocht. Het is onlosmakelijk verbonden met de idee van permanente verandering – het mag misschien vreemd lijken dat Symons hier de toen bijzonder invloedrijke Henri Bergson niet bij haalt, wiens filosofie van de duur en de voortdurende verandering er op bepaalde vlakken nauw bij aansluit. Door lijnen en vormen voortdurend te veranderen, verzet de tekening zich tegen de indruk dat alles vastligt en slechts eindeloos wordt herhaald.
Tekenen heeft dus een utopische dimensie: het maakt een andere wereld voorstelbaar en herstelt daardoor het vertrouwen dat verandering ook buiten het papier mogelijk is.
De spontane tekeningen van Benjamin lijken het tegengestelde van de ogenschijnlijk gecontroleerde rasters van Agnes Martin. Nochtans is er ook hier een gemeenschappelijke beweging aan het werk. De rasters van Martin ontlenen hun waarde niet zozeer aan de geometrische structuur die ze voorstellen, maar aan de concrete ervaring van de getekende lijnen zelf. Doordat ze met de hand worden getrokken, krijgen hun imperfecties een expressieve kracht die het geometrische uitgangspunt overstijgt, hoewel ze er tegelijk door worden bepaald.
Agnes Martin
Agnes Martins lijnen lijken op het eerste gezicht geometrisch en uniform. Van dichtbij vertonen ze echter talloze onvolkomenheden: verschillen in dikte, kleurintensiteit en richting. Precies die afwijkingen van een zuiver geometrisch patroon maken de menselijke hand zichtbaar en geven de lijnen een bijzondere levendigheid.
Tegelijk ontstaat er een spel tussen de eindigheid van het papier en de oneindigheid van de lijn. De neiging naar het oneindige dwingt Martin tot het voortdurend herhalen ervan, ook in parallelle reeksen, al botst ze noodwendig op de fysieke grenzen van het blad. Paradoxaal genoeg is het precies de eindigheid van iedere getekende lijn die door herhaling een gevoel van oneindigheid mogelijk maakt.
Je zou denken dat een cirkel dit juist mogelijk maakt, maar de gesloten cirkel verhoudt zich anders tot de tijd. Hij is op het moment van voltooiing al een afgeronde vorm en roept eerder een gevoel van tijdloosheid en onveranderlijkheid op. De rechte lijn staat daarmee voor een oneindigheid die door herhaling moet worden opgeroepen; de cirkel voor een schijnbare eeuwigheid die zichzelf onmiddellijk voltooit.
Symons wijst ook op de bijzondere verhouding tussen de tekening en haar materiële drager. Waar in de schilderkunst het canvas vaak opgaat in de voorstelling, blijven bij een tekening de lijn en de ondergrond als afzonderlijke elementen zichtbaar. De tekening ontstaat juist in hun onderlinge wisselwerking: iedere lijn verandert het papier, maar wordt er tegelijk door bepaald. Haar betekenis ligt dus niet uitsluitend in wat ze afbeeldt, maar ook in het feit dat ze als grafische ingreep op een materiële ondergrond bestaat.
Janmari
Het is een gedachte die een vreemde vorm krijgt in het werk van de autistische jongen Janmari, wiens tekeningen werden onderzocht en beschreven door Fernand Deligny, die met kinderen met autisme werkte.
De steeds terugkerende, onvolledig gesloten cirkels (cernes) van Janmari verschillen fundamenteel van de rechte lijnen van Agnes Martin. De cirkels zijn geen uitdrukking van continuïteit, maar van onderbreking, afstand en afzondering, legt Symons uit. Anders dan bij Martin leidt de herhaling niet tot een gevoel van oneindigheid of voltooiing. Iedere cirkel lijkt zich in zichzelf terug te trekken, zonder ooit helemaal gesloten te raken.
Deligny verzet zich tegen de opvatting dat ieder mens een uniek, afgebakend innerlijk bezit dat via taal of communicatie toegankelijk gemaakt moet worden. In zijn denken over kinderen met autisme betwijfelt hij of hun ervaringen vanuit de gebruikelijke categorieën van individualiteit en zelfbewustzijn kunnen worden begrepen.
De tekening hoeft daarom niet te worden geïnterpreteerd als een venster op een verborgen persoonlijkheid. Ze kan ook zonder meer een spoor zijn van een lichamelijke handeling en een verhouding tot de omgeving, zonder dat die noodzakelijk voor anderen begrijpelijk of toegankelijk hoeft te zijn.
De tekeningen, die Deligny categoriseerde en van namen voorzag, vertegenwoordigen volgens hem een ‘zevenentwintigste letter van het alfabet’ (p. 105), al moet je dit begrijpen als een teken dat buiten het bestaande taalsysteem valt. Ze verwijzen naar de mogelijkheid om via beweging en herhaling een verhouding tot de wereld tot stand te brengen, zonder dat die noodzakelijk in woorden of betekenissen kan worden vertaald.
Het kan ook hier niet los worden gezien van de notie van ritme. Henri Maldiney beschouwt ritme niet als een eenvoudige herhaling van vormen, maar als een beweging waarin de wereld zich voortdurend ontvouwt. Ritme overkomt ons eerder dan dat we het bewust beheersen. De ervaring kan een directe, intense verbondenheid met de omgeving teweegbrengen.
De tekeningen van Janmari moeten echter niet noodzakelijk verwijzen naar een diepere waarheid of een universele ervaring, concludeert Symons. Ze kunnen worden begrepen als sporen van concrete, lichamelijke interacties met de wereld. Hieruit volgt een belangrijke gedachte: tekenen is niet noodzakelijk een artistieke activiteit. De artistieke betekenis ligt niet vanzelfsprekend besloten in de tekenhandeling zelf, maar kan ontstaan vanuit de context waarin die plaatsvindt en wordt beschouwd.
Eva Hesse
Het werk van Eva Hesse gaat nog enkele stappen verder in het onderzoek naar de betekenis van herhaling. Waar Martins herhaalde lijnen door subtiele imperfecties een gevoel van levendigheid en continuïteit oproepen, accentueert Hesse de zinloosheid van de herhaling. Haar vooraf gedrukte rasters ontberen de sporen van de menselijke hand, terwijl haar gesloten cirkels opgesloten zitten in een strikte geometrische orde. De herhaling brengt geen bevrijding of oneindigheid voort, maar benadrukt juist de absurditeit van het systeem.
Wat deze vier voorbeelden aantonen, los van de vraag of ze al dan niet tot een samenhangende filosofie kunnen worden herleid, is dat de handeling van het tekenen veel verder reikt dan het onschuldig overbrengen van een beeld, laat staan een boodschap. De vier voorbeelden, hoe tegengesteld ze op het eerste gezicht ook lijken, maken duidelijk dat een tekening niet noodzakelijk iets moet betekenen om betekenisvol te zijn. Haar waarde kan evenzeer ontstaan in het gebaar zelf, in de herhaling, in het contact tussen de hand en het materiaal, of in het doorbreken van onze vertrouwde verhouding tot de werkelijkheid.
Misschien is dat uiteindelijk de meest intrigerende gedachte die ik aan dit essay overhoud: dat een eenvoudige menselijke handeling, het trekken van een lijn, iets kan voortbrengen dat zich aan de bedoelingen van de tekenaar onttrekt. Niet omdat er achter die lijn een diepere waarheid schuilgaat, maar omdat het tekenen zelf mogelijkheden opent die voordien niet bestonden.
Stephan Symons, Filosofie van het telenen
Lannoo Campus, 2026
150 p.
EAN 9789079967209
- ‘Filosofie van het tekenen’: Stephan Symons onderzoekt het bestaan van de tekening buiten zichzelf - november 7, 2026
- ‘Where the Lost Roots Grow’ – verlies en troost in het werk van Klaartje Lambrechts - november 6, 2026
- Bendt Eyckermans en de mystiek van het alledaagse - november 5, 2026
