Bij de Leuvense uitgeverij P verscheen zopas Schuilverlangen, een dichtbundel van de Nederlandse dichteres Hanneke Middelburg, met foto’s van Eddy Verloes. Die zin leest alsof de gedichten belangrijker zijn dan de foto’s. Alsof de foto’s illustraties vormen bij de gedichten. Alleen is dat niet zo. Je kunt de zin dan ook omdraaien: bij de Leuvense uitgeverij P verscheen zopas een fotoboek van Eddy Verloes met gedichten van de Nederlandse dichteres Hanneke Middelburg. Al dekt ook die zin als vlag de lading niet helemaal, want je kunt er abusievelijk uit afleiden dat de gedichten minderwaardig zijn aan de foto’s, en dat is niet het geval. Uit het voorgaande spreekt een moeilijk dilemma: beelden zijn universeler dan teksten omdat ze wereldwijd bekeken en begrepen kunnen worden, terwijl teksten alleen leesbaar en bevattelijk zijn voor wie de taal beheerst waarin ze geschreven zijn. Hierna een poging om zowel dichteres als fotograaf recht te doen.
Waagstuk
Initiatiefnemer van Schuilverlangen was Eddy Verloes (1959, Aalst). Hij vroeg Hanneke Middelburg (1975, Goes) om gedichten te schrijven bij enkele tientallen foto’s van hem, die ze koos uit zijn portfolio. Een waagstuk, want Middelburg had nog geen enkele dichtbundel gepubliceerd. Losse gedichten van haar verschenen wel al in bloemlezingen en (online) literaire tijdschriften zoals De Optimist, Het gezeefde gedicht, Woordentij, Tirade en De schaal van Digther. De kwaliteit daarvan moet Verloes blijkbaar voldoende overtuigd hebben om met de dichteres in zee te gaan. Met succes, want Schuilverlangen is een geslaagd werkstuk geworden. Voor Middelburg is het haar literaire debuut in boekvorm, voor Verloes is het al de vijfde dichtbundel waaraan hij als fotograaf meewerkt. Eerder verschenen Zeezuchten (2020), Buiten zinnen (2021), Aardelingen (2022) en Van alles de laatste (2025), met poëzie van respectievelijk Anne Meerbergen, Benno Barnard, Geert Jan Beeckman en Elise Vos. Jaren voordien publiceerde Verloes in eigen beheer ook al twee fotoboeken: No Time to Verloes (2015) en Cuba Libre (2016). Het eerste bevat gedichten van onder anderen Maud Vanhauwaert, Lulu Wang en Jan Vanhaelen.
Zoveel poëzie, dat kan geen toeval zijn, en dat is het ook niet. Eddy Verloes studeerde aan de Universitaire Faculteiten Sint-Aloysius (UFSAL) te Brussel, de KU Leuven en de Universiteit van Freiburg en behaalde een master in de letteren en wijsbegeerte. In Brussel kreeg hij les van de bevlogen professoren B.F. van Vlierden – onder de naam Bernard Kemp ook gekend als romancier – en Hugo Bousset. Onder Van Vlierden ontleedde hij een academiejaar lang de poëzie van Guido Gezelle. Zijn masterthesis handelde over literatuur en beeldende kunst. Daarin bestudeerde hij de gedichten van onder meer Roland Jooris, die als weinig andere dichters vertrouwd is met beeldende kunst en vaak samenwerkte met kunstenaars als Raoul De Keyser en Roger Raveel.
Uitvluchten
Verloes en Middelburg vonden snel een gezamenlijk thema voor hun boek: verdwijnen en verschijnen. Dat wordt al meteen duidelijk in het openingsgedicht van de bundel:
Glimp
ze zegt dat er geen beeld in dit gedicht zit
dat een stip niet telt als sneeuwlijf
grillige vormen niet gelden
als schaduwbomen en schuilhuis
ik zeg haar dat zij het is
dat zij in dit gedicht is geglipt
dat verschijnen niets anders is dan terugkomen
op een nieuw verdwijnpunt
Hier wordt in zeer suggestieve bewoordingen gezegd dat verdwijnen en verschijnen gelijk zijn aan elkaar, ook al lijkt het tegendeel waar. Wie of wat verdwijnt, verschijnt elders opnieuw, tegen wil en dank. Voor Middelburg gaat dat dubbel en dik op. Op de middelbare school werd ze gepest en voelde ze zich ongezien. Dat gegeven lijkt op het eerst gezicht tegenstrijdig, want wie wordt gepest, wordt net wél gezien, tenminste door de pesters. Het slachtoffer van pestgedrag heeft dan weer het gevoel dat hij over het hoofd wordt gezien, geen bestaansrecht heeft, en zou het liefst van al van de aardbodem willen verdwijnen. Maar dat kan natuurlijk niet. Daarom zoekt hij naar ‘uitvluchten’, naar manieren om de angst in de ogen te kijken, zodat hij opnieuw gezien wordt, maar dan in een ander daglicht. Voor Hanneke Middelburg kwam dat neer op gedichten schrijven en voordragen. In haar gedichten kan ze verdwijnen, maar komt ze tegelijk tevoorschijn door wat ze schrijft. Dat is voor haar een veilige optie. De publicatie van Schuilverlangen is voor haar dan ook een grote stap.
In de foto’s van Eddy Verloes vormen verdwijnen en verschijnen een rode draad. Hij neemt vaak landschapsfoto’s in de ochtendmist of bij nevelig weer, zodat zijn onderwerpen flou zijn, zich ophouden tussen verdwijnen en verschijnen. Ook de mensen die hij fotografeert bevinden zich vaak in het halfduister of in een soort fotografische luwte, zodat alleen hun contouren zichtbaar zijn. Het zijn nog slechts schimmen van zichzelf. Wat dat betreft wordt Verloes’ werk steeds vaker vergeleken met dat van de Waalse fotograaf Léonard Misonne (1870-1943), een internationaal gewaardeerde exponent van het picturalisme.

Eddy Verloes, Das einsame Haus. © Eddy Verloes
‘Le sujet n’est rien’
Het picturalisme was de eerste stroming waarbij fotografie als een op zichzelf staande kunstvorm werd gezien. Picturalisten wilden vooral proberen om het lichtgebruik en andere kenmerken van schilderijen over te brengen in hun foto’s. Foto’s uit het picturalisme zijn meestal monochroom en tonen vaak een onscherp of wazig beeld, wat een impressionistisch effect sorteert. Om die indruk te bereiken werden onder meer soft focus en speciale filters en lenzen gebruikt. Misonne fotografeerde ook heel bewust in de mist, de regen, de sneeuw en in opdwarrelend stof. Zo verdichtte hij de harde realiteit tot poëtische scènes. Eddy Verloes past een gelijkaardige visuele strategie toe. We denken dan in het bijzonder aan zijn fel opgemerkte en vaak bekroonde fotoserie Buiten zinnen/Losing Our Minds – een reeks zwart-witfoto’s die hij tijdens de coronaperiode bij stormweer maakte van een groepje orthodox-joodse jongens in de duinen en op het strand van Bredene. Maar ook zijn monochrome foto’s van landschappen en zeegezichten met stormachtige luchten zijn verwant aan die van Misonne.
Net als de Waalse fotograaf gebruikt Verloes de weersomstandigheden om foto’s te maken die een bijna mystieke uitstraling hebben. Misonnes lijfspreuk was: ‘Le sujet n’est rien, la lumière est tout.’ Zelf houdt Verloes er het volgende motto op na: ‘Mijn werk is een drempel tussen het zichtbare en het verbeelde.’ Hij zoekt naar poëzie in het dagelijkse leven en vervormt zo de werkelijkheid. Door zijn herhaalde gebruik van schaduwen en silhouetten, door bewust informatie in zijn foto’s achterwege te laten en op zoek te gaan naar harde zwart-witcontrasten, voegt hij een psychologische laag toe aan zijn werk, helemaal in de traditie van de picturalisten. Eerder werd zijn werk al vergeleken met dat van Léon Spilliaert (1881-1946) en met dat van de Italiaanse fotograaf Mario Giacomelli (1925-2000). Maar al die vergelijkingen kwamen pas achteraf, toen de fotograaf al een eigen parcours had afgelegd. Van bewuste beïnvloeding is dan ook geen sprake. Verloes is en blijft een authentiek talent, wiens verdiensten alleen aan hemzelf toekomen.
Eddy Verloes, Fading Time. © Eddy Verloes
Beeldgedichten
Schuilverlangen telt 39 zwart-wit- en kleurenfoto’s van Verloes bij evenveel gedichten van Hanneke Middelburg. De zwart-witfoto op het voorplat roept meteen een gevoel van vertedering op: een kleutermeisje houdt een ballon in haar knuistjes geklemd. Haar blauwe ogen kijken verdrietig naar de kijker, al is dat niet helemaal zeker, want haar mondje gaat schuil achter de ballon. Haar witte of beige truitje en haar belichte gezichtje contrasteren fel met de inktzwarte achtergrond, met haar donkere haren én met de donkergekleurde ballon, op het glanzende oppervlak waarvan het licht weerspiegelt. Het lijkt alsof het meisje, onzeker als kinderen kunnen zijn, het verlangen koestert zich te verschuilen achter de ballon, alsof ze verlegen is. Tegelijk is ze, zoals kinderen zijn, nieuwsgierig naar wat zich rondom haar afspeelt. Ze wil verdwijnen én verschijnen. Zo bekeken past de foto perfect bij de titel van de bundel en bij de overkoepelende thema’s verdwijnen en verschijnen.
Het hierboven geciteerde openingsgedicht, Glimp, heeft een veelzeggende en dubbelzinnige beginregel: ‘ze zegt dat er geen beeld in dit gedicht zit’. Die versregel slaat op de foto ernaast met als titel White Dots In the Snow. Daarop is vrijwel niets te zien dan een besneeuwd landschap met links in het midden wat vegetatie en rechts daarvan enkele zwarte stippen die vogels zouden kunnen zijn. Het is een landschap dat bijna helemaal ondergesneeuwd en dus verdwenen is. Mooi is dat je met twee afzonderlijke woorden in de versregel het woord ‘beeldgedicht’ kunt samenstellen. Een beeldgedicht is een gedicht dat is geïnspireerd door een werk uit de beeldende kunst, zoals een schilderij, beeldhouwwerk, foto, tekening of installatie. Dat klopt in dit geval als een bus: alle gedichten in de bundel zijn geschreven bij evenveel foto’s.



Eddy Verloes, Hello World. © Eddy Verloes
Eddy Verloes, How Fragile We Are. © Eddy Verloes
Eddy Verloes, Places of Light. © Eddy Verloes
Ademen met geleende longen
Thematisch behandelen de afzonderlijke gedichten verlies, angst, familie en het lichaam. Verlies komt al aan bod in Still, het tweede gedicht van de bundel. Daarin zegt een ‘ik’ dat ze een vrouw zou willen zijn ‘met slanke handen die rond mijn taille passen’ en dat die vrouw een kind zou hebben. Het gedicht eindigt met de regels ‘ik zou kijken naar het kind / van de vrouw die ik niet ben / en het beeld bevriezen’. De insteek is duidelijk: de vrouw heeft niet wat ze wil en lijdt daaronder. Aangrijpend is dat de foto ernaast die van het kleutermeisje is met een ballon in haar knuistjes.
Het lichaam als thema wordt onder meer behandeld in het gedicht Placebolijf, dat opent met de regels ‘dit lijf is jouw grensgebied ingeslopen / er zijn geen randen die duiden op verzet / geen huidgebonden beletseltekens’. Verloes’ kleurenfoto ernaast toont een meisje dat zich achter een raam bevindt dat in geen jaren een poetsbeurt heeft gehad. Je ziet dan ook alleen haar contouren. Haar rechterhand lijkt tegen het raam gedrukt. Het is een mysterieus beeld dat onwillekeurig doet denken aan een foetus op sterk water of aan een röntgenfoto van een zwangere vrouw. Die indruk wordt nog versterkt door de versregels ‘je ademt met geleende longen / het lijf klopt een hartslag in je keel / kleeft een woord verschoond van zin’ – schitterende verzen die op economische wijze en in klare taal uitdrukken wat goede poëzie vermag: suggereren, ofwel iets oproepen door het te omschrijven.
Merk ook het subtiele enjambement – een dichttechniek waarbij een zin of een zinsdeel doorloopt over twee of meer versregels, zonder dat er een pauze of leesteken aan het einde van de regel staat – in de geciteerde verzen op: ‘het lijf klopt een hartslag in je keel / kleeft een woord verschoond van zin’. In proza kun je die regels als volgt lezen: ‘Het lijf klopt een hartslag. In je keel kleeft een woord verschoond van zin.’ Met die laatste regel wordt dan aangeduid dat het meisje iets wil zeggen, maar dat er geen zin uit haar mond komt. Maar ook: dat wat zij wil zeggen onbegrijpelijk is, ‘verschoond van zin’, misschien omdat er tussen haar en ons, de lezers, een glazen wand oprijst die communicatie onmogelijk maakt. Al kan ‘verschoond van zin’ net zo goed betekenen dat het meisje geen zin heeft om te spreken. Ook dat is een vorm van verlies. Tot je de titel van de foto leest: Hello World. Een welkomstgroet!
Eddy Verloes, Strange World. © Eddy Verloes
Anorexia
Spiegelvrouw is nog een voorbeeld van een gedicht over het lichaam. Het bestaat uit drie kwatrijnen. De eerste zes regels luiden als volgt: ‘je trekt het hongerkleed aan / alsof je weer een meisje / alsof je verkleedkleding uit de rieten mand / alsof je benen niet op breken staan // spiegel je jezelf aan een achtjarige / zonder enige vorm in het verschiet’. De eindregels lezen zo: ‘er is een bad, een overdosis / schuim verbergt het lijf’. De goede verstaander herkent hierin een gedicht over anorexia. Eens je dat beseft, krijgen sommige van de hier aangehaalde versregels een extra beklemmende lading. En dan de zwart-witfoto ernaast, getiteld How Fragile We Are: twee ranke bomen die weerspiegeld worden in het water. Twee spillebenen… Dat anorexia gepaard gaat met een minderwaardigheidscomplex, toont het gedicht Neveneffect, waarin een ‘ze’ in behandeling is bij een psychiater: ‘leven is voortdurend tasten in het duister, zegt ze / en zij zal het weten, heeft gestudeerd // jij, onbenul van de bovenste plank / hebt haar nodig, verlangt naar haar // diagnostische instrumenten, geaccrediteerd en wel’. We kunnen nu al verklappen dat anorexia een centrale rol speelt in Hanneke Middelburgs volgende bundel, die al persklaar is en in het najaar van 2027 bij dezelfde uitgever zal verschijnen.
In sommige gedichten verwijst de dichteres naar een vaderfiguur. Of die gelijkstaat met haar eigen vader is nog maar de vraag. Dat is vaak het bedrieglijke aan literatuur: dat je als lezer de ‘ik’ in een boek per definitie laat samenvallen met de auteur ervan. In Wringen wil de ‘ik’ een strandlandschap voor haar vader schilderen en ‘de zon opentrekken binnen je blikveld / een zon kneden uit Play-Doh klei’, en ‘zangvogels in de lucht plakken / The Flower Duet op repeat zetten / maar het liefste, vader // wil ik het verdriet uit je jas wringen’. Ook in Zinken verwijst Hanneke Middelburg naar een vaderfiguur en tegelijk naar een familieband: ‘hoe kan het, nu je steeds verder afdrijft / dat ik steeds duidelijker zie wie je was / toen je nog leefde voor mij, voor moeder, voor zus’. Ook hier laat het thema verlies zich gelden: ‘ik zou nog steeds bij je op schoot willen kruipen / de menner willen zijn van jouw paardenrug’. Of die verzen gericht zijn aan Middelburgs vader of aan een verbeelde vader, maakt in literatuur niets uit: de gevoelens die ze oproepen zijn er niet minder echt om.
Ook angst is zo’n gevoel. Het keert in meerdere gedichten terug, zoals in Verzetshuid (‘er is een deur / maar je durft er niet door’), Huiver (‘wees maar bang, mijn kind / huiver jezelf kippenvel / leer vrees vriendelijk in de ogen te kijken’) en Deur (‘je roept om moeder / schreeuwt echo in de muren’).
Eddy Verloes, The Beauty Is in the Walking. © Eddy Verloes
Economie van middelen
Hanneke Middelburg hanteert een suggestieve schrijfstijl, zodat je meerdere lezingen nodig hebt om de volle reikwijdte van haar verzen te begrijpen. Ze schrijft ook gebald, wat met zich meebrengt dat haar gedichten relatief beknopt zijn: het kortste gedicht in de bundel telt zeven regels, het langste zestien. Qua vorm komen er opvallend veel twee-, drie- en vierregelige verzen in voor (in vakjargon: distichons, terzinen en kwatrijnen), wat de gedichten een klassiek uiterlijk verleent. Maar ook de vrije versvorm past de dichteres als gegoten. Aan eindrijm doet ze niet, wel aan alliteratie en assonantie (klinkerrijm of halfrijm).
Echt muzikaal kun je Middelburgs gedichten niet noemen, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door de spankracht die ze oproepen, en door het vernuftige gebruik van enjambementen. De dichteres past ook haast geen interpunctie toe: slechts één gedicht eindigt met een punt. Het aantal komma’s en hoofdletters is tot een minimum herleid. Economie van middelen vinden we ook terug in de titels van haar gedichten: die bestaan grotendeels uit één woord. Opvallend zijn de vele neologismen in de bundel, zoals uitdeukbenodigdheden, inbeddingsproblemen, schroefroest, kunstgebittaal, scherpetandenbek en conversatiesubject. In sommige gedichten komen er zelfs meerdere voor. Opmerkelijk is dat ze nergens gekunsteld aandoen, wat best een prestatie mag worden genoemd. Ook treffend: het aantal wetenschappelijke en medische termen, en het aantal productnamen, waaronder couveuse, haloperidol, Kukident, polylactide en tetrodotoxine. Middelburg beheerst de kunst om ze allemaal in te passen in haar gedichten zonder dat ze een stijlbreuk veroorzaken.
Eddy Verloes, White Dots in the Snow. © Eddy Verloes
Bij broeksband opgetild
Wat niet onvermeld mag blijven, is het vermogen van de dichteres om geweldige versregels te schrijven waarop je urenlang kunt kauwen. Lees maar: ‘het lijf is de paskamer van mijn jeugd ontgroeid’, ‘we dragen je buiten, tot je groot genoeg bent / om bij broeksband opgetild op lucht te lopen’ en ‘we slenteren de schaduw uit onze voetstappen’. Sterk bij dit alles is dat Hanneke Middelburgs gedichten zich in deze bundel niet laten lezen als bijschriften bij de foto’s. Het zijn autonome teksten waarvan je je soms afvraagt welke link er bestaat met de foto’s ernaast. Wie geconcentreerd leest en de foto’s aandachtig in zich opneemt, ontdekt nochtans altijd wel verwantschap tussen tekst en beeld.
Schuilverlangen is ook grafisch erg geslaagd. Het heeft een bijna vierkant formaat, is gezet uit Chaparral Pro, een aantrekkelijk lettertype van de Amerikaanse Carol Twombly (geen familie van Cy), en gedrukt op 150 grams Arctic Volume, een mat dubbelgestreken papier met uitzonderlijke drukeigenschappen en een perfecte beeldreproductie. Waar de foto’s een ietwat gele tint hebben, heeft grafisch vormgever Els Ruppol gekozen voor lichtgele pagina’s. Alle andere foto’s zijn op wit papier gedrukt.
Koesterboek
Eddy Verloes is als fotograaf thematisch niet in één hokje te stoppen. Hij maakt zowel interieurfoto’s als buitenopnamen: veelal landschappen en stedelijke omgevingen in kleur en zwart-wit. Sommige van zijn foto’s ogen uitgesproken artistiek, andere hebben een meer documentair karakter. Stilistisch pendelen ze tussen realisme en surrealisme. Maar één ding hebben ze alle gemeen: er is erg veel zorg besteed aan hun compositie en afwerking. Ze zien er dan ook allemaal mooi uit, maar nooit steriel. Verloes is wel intelligent genoeg om zich niet te verliezen in het l’art pour l’art-principe. Een goede foto moet voor hem iets uitdrukken dat nog lang na het bekijken ervan als een nabeeld op de blik van de kijker blijft wegen.
Verloes speelt in zijn werk een vernuftig spel met licht en schaduw: hij laat beide in hun eigen waarde, maar speelt ze tegelijk tegen elkaar uit. Het resultaat is vooral in zijn zwart-witfoto’s nooit minder dan oogstrelend. Sommige van zijn foto’s zijn flou, andere haarscherp. Sommige zijn ronduit poëtisch, andere meer prozaïsch. Ze hebben daarnaast als verdienste dat ze vrij zijn van effectbejag. Wie ze bekijkt, heeft af en toe ongetwijfeld de indruk dat ze grondig bewerkt zijn in Photoshop, maar dat is niet het geval. Het enige wat Verloes met zijn foto’s doet in dat fotobewerkingsprogramma, is het contrast aanpassen. Als er in zijn werk al sprake is van vermeende effecten, dan zijn die het gevolg van zijn kunde om met zijn fototoestel om te gaan. De fotograaf zoekt het ook nooit ver van huis. Zo is de foto van het meisje met de ballon op het voorplat van Schuilverlangen genomen voor zijn eigen voordeur. Het meisje is zijn kleindochter Helena. Ze komt voor op maar liefst zeven foto’s in de bundel. Ook Verloes’ vrouw, zoon en kleinzoon figureren in het boek. Daarnaast zijn er ook foto’s in opgenomen die de fotograaf nam aan de Belgische kust.
Onze eindconclusie? Schuilverlangen is een boek om te koesteren en altijd dicht bij je te hebben. Verloes komt erin aan bod als de bijzonder getalenteerde fotograaf zoals we hem nu al jaren kennen, en Hanneke Middelburg als een niet minder begaafde dichteres van wie we in de toekomst nog veel verwachten. We kijken nu al uit naar haar volgende dichtbundel en naar Verloes’ volgende fotoproject.

Hanneke Middelburg & Eddy Verloes: Schuilverlangen. Uitgeverij P, Leuven, 2026, 88 blz., hardcover, € 24,95. ISBN 978 94 93534 20 0. Het boek is verkrijgbaar of te bestellen in elke boekhandel, of rechtstreeks bij de uitgever.








