Voorlinden, tien jaar later: hoe een jong museum zelf een icoon werd

Posted By Frederic De Meyer

U zal het als kunstliefhebber ongetwijfeld al weten: Museum Voorlinden bestaat tien jaar. Ik verslikte me zelf wat bij het nieuws. In mijn wazige ochtendgedachten had ik de indruk dat het museum misschien nog geen eeuwen, dan toch enkele decennia oud was. In amper tien jaar wist Voorlinden dan ook een solide naam te vestigen en, mede dankzij een aantal behoorlijk iconische tentoonstellingen, een bijna vanzelfsprekende plek in het collectieve bewustzijn van kunstliefhebbers te veroveren.

De jubileumexpo Celebrating the Icons of Art leidt in zekere zin tot een interessante paradox. Meesterwerken uit de twintigste eeuw prijken er naast publiekslievelingen uit de eigen collectie, en daarmee zegt het museum impliciet ook iets over zichzelf: sommige werken van Voorlinden zijn in amper tien jaar tijd even sterk met de identiteit van het museum verbonden geraakt als oudere iconen met de kunstgeschiedenis. Swimming Pool van Leandro Erlich, Skyspace van James Turrell en Open Ended van Richard Serra zijn intussen haast automatisch met Voorlinden verbonden.

Maar naast die vaste waarden hield het museum ook een stevig tentoonstellingsritme aan. Sinds de opening in 2016 organiseerde Voorlinden 65 tentoonstellingen, gaande van internationale namen als Louise Bourgeois, Giacometti, Anselm Kiefer en Yayoi Kusama tot kunstenaars die er voor een ruimer publiek nog te ontdekken vielen.

Ook de ontstaansgeschiedenis spreekt tot de verbeelding. Voorlinden groeide uit de privécollectie van Joop van Caldenborgh, die niet alleen zijn collectie moderne en hedendaagse kunst, maar ook het landgoed en het museum in een stichting onderbracht. Suzanne Swarts stond vanaf het begin aan het hoofd van het museum, met de collectie als “kloppend hart”. Voorlinden is daarmee een interessant voorbeeld van hoe een particulier initiatief in bijzonder korte tijd bijna institutioneel kan gaan aanvoelen.

De jubileumexpo kan je dan ook lezen als een soort zelfportret van het museum. Voor het eerst wordt het volledige gebouw voor één tentoonstelling omgevormd. Werken uit de eigen collectie gaan er in dialoog met twintigste-eeuwse iconen van onder anderen Monet, Miró, Matisse, Bacon, Lichtenstein en Richter. De nadruk ligt dus niet alleen op de geleende meesterwerken, maar evenzeer op de vraag wat de eigen collectie in tien jaar tijd is gaan betekenen.

Ook de pers pikt vooral die dialoog op. Museumtijdschrift wijst erop hoe herkenning voortdurend kan omslaan in vervreemding, bijvoorbeeld wanneer Monet naast Roni Horn verschijnt. De kracht zit niet alleen in de afzonderlijke namen, maar in de onverwachte verbanden die ertussen ontstaan. Trouw kiest een andere invalshoek en vraagt zich af waarom Voorlinden zo succesvol is, ook bij jonge bezoekers. Suzanne Swarts legt daarbij de nadruk op de manier waarop werken elkaar in combinaties kunnen “versterken” en “bevragen”.

Daarmee komen we misschien bij de interessantste vraag van de tentoonstelling: wanneer wordt een kunstwerk eigenlijk een icoon? Door kunsthistorische betekenis? Door herhaling? Door publieksliefde? Door Instagram? Of door de plek waarmee we het associëren?

Voorlinden is daarvoor een interessant laboratorium, omdat sommige werken nauwelijks tien jaar nodig hadden om deel te worden van het collectieve geheugen van kunstliefhebbers. Maar daarachter schuilt nog een fundamentelere vraag: is dat eigenlijk wel een goede zaak?

Een icoon als de Mona Lisa kan nauwelijks nog worden bekeken zonder tussen een horde selfiemaniakken te vertoeven. Komen mensen dan nog voor het werk zelf, of om hun aanwezigheid naast dat werk te bestendigen? Ik ben er overigens zelf schuldig aan: op de foto van mijn profielpagina loop ik door het werk van Serra in Voorlinden.

Functioneert een kunstwerk dat een icoon wordt nog op dezelfde manier als kunstwerk, of heeft het zijn artistieke betekenis dan overstegen — misschien zelfs gedeeltelijk verloren? Anderzijds zijn het precies die iconen die een breed publiek aantrekken en zo een toegangspoort vormen tot werk dat anders misschien nooit ontdekt zou worden.

Met Celebrating the Icons of Art balanceert Voorlinden subtiel tussen die twee gedachten. De tentoonstelling viert de iconen, maar stelt tegelijk, misschien onbedoeld, de vraag wat die status eigenlijk betekent. En daarmee vormt ze een mooie samenvatting van wat Voorlinden zelf in nauwelijks tien jaar is overkomen: het museum toont niet alleen iconen, het is er stilaan zelf één geworden.