Posted By Patrick Auwelaert

De Nederlandse landschapsfotograaf Jeroen Hofman (1976) kwam eerder al in de aandacht met zijn fotoboek Eilanden (2021). Dat bevat monumentale kleurenfoto’s van de Waddeneilanden: Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog. Daarna richtte Hofman zijn pijlen op de provincie Zeeland, vanwaar hij afkomstig is. Die foto’s zijn te bekijken in het recent bij Hannibal verschenen fotoboek Zeeland. Hofmans horizontale beelden worden geprezen als ‘moderne diorama’s’ en genoemd in de traditie van Hollandse meester‐landschappen. Een kort portret van de fotograaf en een recensie van zijn nieuwe boek.

Zilveren Camera

Jeroen Hofman studeerde fotografie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Hij kende zijn doorbraak met de fotoserie Playground (2011) – tevens de titel van zijn eerste, in eigen beheer uitgegeven fotoboek –, waarin hij oefenterreinen van brandweer, politie en leger in Nederland documenteerde vanuit de lucht. In 2009 ontving hij voor de serie de Zilveren Camera, de meest prestigieuze prijs voor fotojournalistiek en documentaire fotografie in Nederland. In 1914 zou hij die prijs nog een keer winnen voor zijn portret van de internationaal bekende Nederlandse balletdanser, choreograaf en fotograaf Hans van Manen.

In een ander belangrijk fotoproject, Park (2018), legde Hofman stedelijke en gedeelde groene ruimten in steden zoals Amsterdam en Rotterdam vast vanuit de hoogte, om te verkennen hoe mensen deze ruimten benutten. Daarna volgden de series Eilanden en Zeeland, die ook elk hun beslag kregen in een royaal fotoboek. Hofman stelde wereldwijd tentoon, had in Nederland een solotentoonstelling in Fotomuseum Den Haag, verkreeg in de loop der jaren meerdere werkbeurzen en behaalde verschillende onderscheidingen.

Vogelperspectief

Bijzonder aan Hofmans foto’s is dat ze meestal genomen worden vanuit een hoogtewerker. Alvorens met dit gevaarte de baan op te gaan, doet de fotograaf uitvoerig onderzoek met behulp van landkaarten en Google Earth. Daarnaast houdt hij altijd rekening met het weer en de lichtomstandigheden. Omdat hij vaak urenlang op een hoogtewerker staat, meestal zo’n twintig meter boven de begane grond – het begrip ‘vogelperspectief’ verbleekt erbij –, vergt zijn aanpak veel geduld.

Door een hoogtewerker te gebruiken, treedt Hofman in de voetsporen van vakgenoten als Hans van der Meer, Gregory Crewdson en Edward Burtynsky, en in zekere zin ook in die van de Nederlandse schilder Jacob van Ruisdael (1628-1682). Die is vooral bekend van zijn landschappen en zeegezichten en behoort tot de beste schilders die de Gouden Eeuw heeft voortgebracht. Hofman: ‘Er is een specifieke plek boven de grond waarop je de mensen beneden niet meer kunt verstaan en de vogels boven je net niet kunt grijpen. Deze volledige isolatie verscherpt mijn zintuigen.’

Abstract

Hofmans werkwijze brengt met zich mee dat niet de mens maar het landschap centraal staat in zijn foto’s. Vanop grote hoogte krijgt de kijker ook meer visuele informatie en context mee dan wanneer de foto’s vanaf de begane grond zouden zijn genomen. De ruimtelijke composities, gevormd door de horizon, texturen en perspectieven, krijgen vanzelf meer aandacht. Zo ontstijgt de fotograaf de blik van het menselijk oog en voegt hij een extra dimensie toe aan zijn foto’s. Dat alles wordt nog extra beklemtoond door de ongemene scherpte van zijn beelden, dankzij een camera die een waanzinnige hoeveelheid details kan vastleggen in maar liefst honderd miljoen pixels. Een drone zou dit detailniveau nooit kunnen evenaren.

De weilanden met schapen, de weidse door getijdenstromen gevormde duinenrijen, de spectaculaire wolkenpartijen waar tussendoor de zon de aarde kleurt, de uitgestrekte natuurreservaten en de brede strandlandschappen: ze zien er niet zelden als abstracte composities uit – een effect dat ook merkbaar is in de foto’s van de Canadese fotograaf Edward Burtynsky.

Liefdesverklaring

Jeroen Hofman werkte vier jaar aan de kleurenfoto’s voor zijn boek Zeeland. Het project weerspiegelt zijn jeugdherinneringen en is een contemplatieve ode aan de provincie, die bestaat uit dertien gemeenten, onderverdeeld in zes regio’s: Noord-Beveland, Zuid-Beveland, Zeeuws-Vlaanderen, Walcheren, Schouwen-Duiveland en Tholen. De zuidwestelijke provincie Zeeland grenst aan de Nederlandse provincies Zuid-Holland en Noord-Brabant en de Belgische provincies West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Antwerpen. De hoofdstad is Middelburg. Met Zeeland brengt Hofman een visuele liefdesverklaring aan de provincie waar hij geboren werd.

Zeeland is niet te vergelijken met de Waddeneilanden. Die bestaan bijna uitsluitend uit uitgestrekte natuurgebieden en brede lege stranden. Alleen de boot kon Hofman van het ene eiland naar het andere brengen. Zeeland biedt veel meer variatie. Het is er bijvoorbeeld langer zoeken naar wilde natuur of een mooie horizon. Hofman beschrijft zijn geboortegrond in zijn tekst ‘Een speurtocht door de stilte’ in Zeeland als volgt: ‘Een landschap met natuur, grote waterwerken, bruggen en aan de horizon industrie, windmolens of havens. (…) Hoogspanningsmasten, schoorstenen (…) en zelfs een pompeuze kerncentrale. De Zeeuwen doen niet moeilijk over een beetje wildgroei.’

Tuin van Zeeland

Naast een tekst van Jeroen Hofman bevat Zeeland ook nog het essay ‘De alwetende ziener’ van de Nederlandse schrijfster en freelance journaliste Franca Treur, die net als Hofman afkomstig is van Zeeland. Ze parafraseert daarin een interessante uitspraak: ‘De Engelse schrijfster Rachel Cusk zei een keer over het constante afbeelden van de zee dat het een vorm is van religieuze iconografie. De oceaan is de godin.’ Ze stelt zich daarnaast ook vragen bij het afbeelden van de zee: ‘de zee is een onmogelijk onderwerp voor kunstenaars. Hoe laat je op een tentoonstelling zien wat zichzelf al tentoonstelt? Of in een boek? Hoe ontstijg je de conventionele, kleingeestige manier van afbeelden? Dat is helemaal niet eenvoudig. Maar je zou inderdaad je camera op ongebruikelijke hoogte kunnen laten hangen.’ En dat is precies wat Jeroen Hofman doet.

Midden in het boek, op mat grijsgroen papier, kan je tot slot onder de titel ‘Zeeland moet nu kiezen’ nog een dieptegesprek lezen tussen architect en urban planner Henk Hartzema en historisch geograaf Aad de Klerk. Ze proberen een antwoord te geven op de volgende vragen: Wat maakt het Zeeuwse landschap anders? Wat heeft de geschiedenis teweeggebracht en wat is de rol van de Zeeuwen erin? Wat de eerste vraag betreft, merkt Aad de Klerk op dat al sinds de zeventiende eeuw mensen uit binnen- en buitenland naar Zeeland komen om zich te vergapen aan Walcheren als de ‘Tuin van Zeeland’: ‘Het was een lusthof en buitenplaats die rijk was aan kunstschatten en landschapsarchitectuur. (…) En nog steeds is Zeeland prachtig. Middelburg staat in de top tien van de monumentensteden van Nederland en daaromheen zie je een lappendeken van schitterende landschappen.’

Zeelandbrug

Hofmans foto’s tonen de grote verscheidenheid van Zeeland. Soms zie je er lege landschappen en zeezichten op, dan weer drukbevolkte stranden of bevroren waterplassen met schaatsers. Veel industriële, agrarische en toeristische activiteit ook: windmolens, havens, kranen, silo’s, boomgaarden, boerderijen, oesterbanken, vissers-, veer- en zeilboten, campers, duikers, vliegeraars, rangeerterreinen, hoogspanningsmasten, vuurtorens, en ja, zelfs een motorcross- en een golfterrein.

Vier foto’s uit Zeeland dragen onze persoonlijke voorkeur weg. Het zijn alle vier zeezichten, zonder menselijke aanwezigheid. Wit en blauw in verschillende tonen domineren het beeldvlak. De eerste foto (pagina 55) toont de Zeelandbrug (5022 meter lang) in Noord-Beveland. De voorgrond, die een derde vormt van het beeldvlak, ziet eruit als sneeuw, maar lijkt daarvoor te grillig gevormd, tenzij het sneeuw is die een laag keien bedekt. De overige twee derde van de foto bestaat uit een smalle strook Oosterschelde met daarboven een helderblauwe hemel. Het donkerder blauw van het water contrasteert fel met het blauw van de lucht. De witte Zeelandbrug loopt er als een diagonaal doorheen. Prachtig in zijn eenvoud.

Soberheid troef

De tweede foto (pagina 63), genomen in Zuid-Beveland, toont een grillige wolkenlucht weerspiegeld in ondiep water. Waar het water niet beschaduwd is, blikkert het van de zon, ook al is die nergens te zien. Deze foto oogt bijna abstract. Opnieuw een toonvoorbeeld van groot vakmanschap en fotografische visie. De derde foto (pagina 93), vastgelegd in Schouwen-Duiveland, is onze favoriet. De horizonlijn bevindt zich precies in het midden van het beeldvlak. Het water op de voorgrond toont verschillende gradaties van blauw. De lichtblauwe lucht erboven is deels versluierd door witte, nevelige wolkenslierten. Wat de foto tot een hoogstandje maakt, is dat een deel van de horizonlijn gevormd wordt door een ragfijne zwarte streep, en dat in het water op de voorgrond op regelmatige afstand van elkaar diagonaal vier zwarte, bladerloze twijgen uit het water opsteken. Zonder die zwarte elementen zou de foto veel banaler overkomen. Nu is het een parel.

Op de vierde foto (pagina 137), tot slot, opnieuw genomen in Noord-Beveland, is andermaal de Zeelandbrug te zien, maar nu verder weg in de Oosterschelde. Ze bevindt zich meer precies in het midden van het beeldvlak en vormt zo de horizonlijn. Onderaan de foto is een stukje licht overspoeld strand te zien. Iets dieper in het beeldvlak is het water van het ijlste blauw, terwijl de lucht boven de Zeelandbrug nagenoeg even vlekkeloos is als het water eronder. Soberheid is hier troef.

Voor wie het nog niet begrepen heeft: Zeeland van Jeroen Hofman is een ijzersterk werkstuk van een begenadigd fotograaf.

Foto’s op groot formaat (120 bij 155 cm) uit Zeeland van Jeroen Hofman zijn nog tot 27 augustus te bekijken in de Oostkerk in Middelburg, de hoofdstad van Zeeland. Meer info vind je hier.

Jeroen Hofman: Zeeland. Uitgeverij Hannibal, Veurne, 2025, 160 blz., hardcover, € 64,50. De teksten in het boek zijn drietalig: Nederlands, Engels en Duits.