Homo Ludens Homo Ludens, de spelende mens die door zijn drang naar vormelijke vastheid wordt betoverd door het spel. Een spel met regels, een duidelijk begin en een duidelijk eind. Een speelveld met verschillende spelers: spelers met een uitstekend balgevoel en spelers die weten op welk moment hun pion naar voren of naar achteren te plaatsen. Spelers die keer op keer de foute kaarten trekken en hun ledematen verstuiken. Spelers die met hun hoofd vast geraken in het net en hun beurt moeten overslaan. Een spel met fanatiekelingen die de regels op hun buik laten tatoeëren om anderen aan hun verplichtingen te herinneren. Een spel met spelers die zeggen te spelen voor de leut maar niet tegen hun verlies kunnen. Wat hen verbindt is de troost van het kader, de gerepeteerde dans temidden van de chaos.
Aan de rand van dit speelveld staat de kunstenaar. Ook deze komt in allerlei vormen en maten: kunstenaars die het spel op zeer esthetische wijze op het doek poneren, met felle kleuren en verfijnde strepen. Kunstenaars die spreken met wijze woorden, gecureerde zinnen en stiltes na de storm. Hun maaksels vergezeld van metalen bijzetplaatjes, papieren folders en lepeltjes met dure vis in eigen nat. Kunstenaars die eeuwig wachten op dit soort faam maar rustig blijven vormen maken moest het morgen toch weer anders zijn. Wat hen verbindt is hun atypische positie, alsof altijd terug opnieuw bij start.
Soms lijkt het of kunstenaars zich opzettelijk buitenspel plaatsen, van op een afstandje naar de spelers kijken. Nemen ze het spel niet serieus? Wachten ze op een nieuwe regel? Zijn het valsspelers misschien? Spelers die de regels begrijpen maar ze bewust aan hun laars lappen om voor zichzelf een fortuinlijke situatie te creëren. Hoewel dat tweede voor sommige kunstenaars zeker het geval is, genieten kunstenaars, anders dan valsspelers, van te veel genegenheid. Nochtans is deze genegenheid niet altijd terecht: veel kunstenaars doen namelijk slechts ten dele mee aan het spel. Hun focus ligt veeleer op de ludieke weergave van de andere spelers, op het spel vanuit een ander licht bekeken. En zodoende slaagt de kunstenaar er in om aan de hand van zijn creaties, zijn eigen positie in het spel op sluwe wijze te verbeteren. Dit alles terwijl hij doet alsof het spel hem nauwelijks interesseert. Maar hoe doortrapt dit ook is, een valse speler is hij niet.
Wat als het onderscheid tussen spelers en kunstenaars minder wezenlijk is dan het lijkt? Zich allebei gewonnen gevend aan de veilige vorm, als twee golven van hetzelfde water, verslaafd aan iets om zich aan vast te houden om de verdrinking tegen te gaan. Misschien hebben we in dit alles één soort kunstenaar over het hoofd gezien. Een kunstenaar die de kunst beheerst het tableau leeg te laten en het spel te spelen. Een kunstenaar die begrijpt dat de ketens van de vormelijkheid alleen dode materie gevangen houdt. Misschien is de ware kunstenaar de bellenblazer die kiest om zonder zeep te blazen, de buikdanser zonder bewonderaar, de magiër zonder tovertrucks. Een kunstenaar die zijn penseel het zwijgen oplegt en zich overgeeft aan het spel, wetende dat er niet te winnen valt.
(Johan Heylen in CC De Borre, Bierbeek)
- Essay – De kunstenaar als Homo Ludens - maart 6, 2026
Paulien Heylen
Paulien Heylen werkte eerder bij Amnesty International Vlaanderen en maakt momenteel deel uit van een therapeutisch team dat jongeren begeleidt in Australië, in een cultureel diverse context met onder meer Indigenous gemeenschappen. Vanuit haar achtergrond in antropologie en filosofie verkent ze via schrijven en tekenen vragen rond betekenis, metafysica en absurditeit. Haar tekeningen en teksten zijn te vinden op Instagram (@m.atuvu)
