‘L’art précède la psychanalyse’, de bijzondere visie van Jacques Lacan over kunst

Posted By Frederic De Meyer

Voor wie geïnteresseerd is in de kruisbestuiving tussen psychanalyse en kunst lijkt dit wel de expo om niet te missen, “LACAN, L’EXPOSITION. Quand l’art rencontre la psychanalyse’ in het Centre Pompidou in Metz. Het mag niet verbazen dat talrijke figuren uit de psychologie, niet in het minst grondleggers als Freud en Jung, een fascinatie hadden voor kunst. Voor de ene was het een opening naar verholen mechanismes, voor de ander opent kunst nieuwe wegen tot andere vormen van bewustzijn. Sindsdien is kunstpsycholologie tot een ware discipline uitgegroeid.

Daartussen bevinden zich nog een aantal sleutelfiguren die de relatie tussen kunst en psychologie nauwgezet bestudeerden, of tenminste in originele inzichten wisten te vatten. De grootvader van het postmodernisme, Jacques Lacan, is ongetwijfeld een van de belangrijkste en alleszins meest originele, aangezien kunst voor hem veel fundamenteler was dan psychologisch onderzoek: L’art précède la psychanalyse. De psychanalist is niet meer dan “een student van de kunst, gehoorzaam aan de oorspronkelijke waarheden van de kunst”, en hij “streeft ernaar om de voorheen onvermoede kennis die het bevat te ontcijferen.”

Lacan zag kunst als een vorm van communicatie die de kloof tussen het individu en de buitenwereld probeert te overbruggen. Hij beschouwde kunstwerken als symbolische objecten die kunnen dienen als middel om het onderbewuste te verkennen en te begrijpen, maar evengoed als noodzakelijk instrument in identiteitsvorming en zelfreflectie.

Hij was dan ook nauw betrokken bij de kunst en kunstenaars van de 20e eeuw, en putte er continu uit in zijn lessen, en waarin hij uitlegde dat kunstwerken niet alleen als krachten geïnterpreteerd moeten worden die “ons iets te zien geven, maar ook als verblindende objecten die terugkijken naar de kijker.” Juist: de spiegel was een van de centrale begrippen van Lacan.

De expo in Metz is opgebouwd rond deze centrale begrippen, te beginnen met de spiegel maar gaandeweg laverend tussen begrippen als ‘Objet a‘, vrouwelijkheid of het genotsprincipe. Het hele vocabulaire van Lacan passeert de revu, maar dient slechts als alibi voor de zorgvuldig bijeengesprokkelde kunstwerken. Volgens co-commissaris van de expo Marie-Laure Bernadac is deze tentoonstelling niet alleen een eerbetoon aan de psychoanalyse, het viert ook wat er achterblijft, na alle verklaringen, van het mysterie van de kunst.

Niet te missen dus, maar mocht dit toch het geval zijn, of mocht je je willen voorbereiden, kan je hier alvast genieten van deze reportage met een rondleiding en enkele boeiende gesprekken: