Twee jaar na zijn veelgeprezen Atelier pakt de West-Vlaamse fotograaf Stephan Vanfleteren (1969, Kortrijk) opnieuw uit met een dijk van een boek: Transcripts of a Sea. In het Gentse Museum voor Schone Kunsten (MSK) loopt nog tot 4 januari 2026 een gelijknamige tentoonstelling met foto’s uit het boek, aangevuld en in dialoog met marines en zeeschappen van 22 Europese schilders uit de afgelopen vijf eeuwen. Ontdek waarom fotoboek en tentoonstelling niet te missen zijn.
H2O
Transcripts of a Sea ziet eruit als een Moleskine-schriftje in XL-formaat, met afgeronde hoeken. Dat is geen gimmick, maar een doelbewuste keuze. De afgelopen vijf jaar heeft Vanfleteren zich met veel passie gewijd aan het fotograferen van de zee. Niet veilig vanop het strand, maar in de zee, soms een halve zeemijl ver, voorzien van een wetsuit, een reddingsvest, surfboots, handschoenen, een helm en een camera in onderwaterbehuizing. Omdat een dergelijke onderneming niet zonder gevaar is, maakte hij gebruik van weer- en surfapps waarmee hij de windsterkte, windrichting, swell (een deining die ontstaat door wind en stormen ver op zee), getijdentabellen en maanstanden kon nagaan. Die gegevens legde hij vast in 21 Moleskine-schriftjes die door weer, wind en water bevlekt en gehavend zijn. Wie de tentoonstelling bezoekt, kan ze bekijken in een glazen vitrine net voor het verlaten van de laatste zaal. Ze getuigen van de minuscule voorbereiding van de fotograaf. Dat moest ook wel, want de zee geeft niet alleen, ze neemt ook. Eén keer liep het bijna faliekant af. Dankzij attente vissers en een zodiac kon Vanfleteren toen gered worden.
De fotograaf koos de afgelopen vijf jaar voor zelfgekozen ballingschap in de branding. In die periode stapte hij ongeveer 365 dagen in de zee met zijn camera, zowel overdag als ’s nachts. Zijn actieterrein strekte zich uit van het Franse Le Touquet tot het Nederlandse Domburg. Zelf omschrijft hij zijn onderneming in het boek als ‘een artistiek project over een onderwerp met twee letters en een cijfer uit de tabel van Mendeljev: H2O’. Water is samen met de lucht dan ook het enige wat te zien is op zijn foto’s. Verder valt er geen schip, boei, vuurtoren, mens of dier op te bekennen. Transcripts of a Sea is Vanfleterens ‘poging tot volledige overgave aan het wonderbaarlijke schouwspel van de natuur waar de ene realiteit een andere wordt, een beeld van een verbeelding van het landschap’. Het was zijn heroïsche gevecht met een natuurelement waar niets of niemand tegen opgewassen is, want ‘de wet van de zwaartekracht wil je naar de bodem trekken en de mens is nu eenmaal geen onderzeeër’. De fotograaf beschouwt zijn project dan ook als het meest getormenteerde waar hij zich ooit in verloor: ‘De zee verstoorde mijn dromen en nog meer mijn nachtrust.’
©Stephan Vanfleteren
Parasietlicht
Fotograferen in zee is minder vanzelfsprekend dan het lijkt, zeker bij zwaar weer. Vanfleteren ondervond dan ook tal van technische problemen. Zo waren er momenten dat de autofocus van zijn camera nergens een scherpstellingspunt kon vastgrijpen, met onscherpe beelden als gevolg. Maar ook: ‘Merkwaardige en oncontroleerbare wemeling door druppels op mijn lens. Flou door damp in een lekkende onderwaterbehuizing of zoutaanslag op het lensglas. Verkeerde instelling door een verwarde lichtmeter. Er kon meer fout gaan dan goed.’ Geen wonder dat hij van de duizenden foto’s die hij nam er slechts 137 selecteerde voor zijn boek.
Los van technisch falen is het volgens de fotograaf ook moeilijk om de zee te fotograferen omdat de zee geen schaduw heeft, ‘met uitzondering van een gekrulde golf of een ondoordringbare golf. Ze is een en al weerkaatsing. Je ziet haar niet, enkel de botsing van het licht op haar oppervlakte. Het is een uitspatting van licht dat wispelturig alle kanten uitzwermt, omdat het oppervlak zo onregelmatig en altijd in beweging is.’ Soms wist Vanfleteren zelfs geen onderscheid te maken tussen de zee en de wolken. Op die momenten fotografeerde hij de zee ‘zonder dat je ziet dat het de zee is’. Behalve daglicht, het licht van de sterren, de maan en de schemering, maakte hij gebruik van ‘parasietlicht’ – licht dat niet van natuurlijke aard is, zoals de gloed van gesmolten ijzer van een metaalfabriek die tegen het lage wolkendek weerkaatst en de zee in een oranje landschap transformeert, het kille neonlicht van een baggerschip in aanvriezende mist, of de oranje natriumlampen van een staketsel, ‘waardoor het leek alsof de branding in brand stond’. Ironisch is dat de fotograaf soms natuurlijk licht moest temperen omdat het zo ongeloofwaardig was, zoals bij de fluorescerende zeevonk, een zweepdiertje dat bij het bewegen lichteffecten teweegbrengt in de golven.
Windroos
Tijdens de eerste jaren van zijn project overheerste bij Vanfleteren het verlangen om de zee zo waarheidsgetrouw mogelijk vast te leggen. Daarna kwam hij meer en meer tot de vaststelling dat loslaten een stuk spannender was. Vanaf dan begon hij meer toeval, mislukking en experiment toe te laten, onbedoelde bewegingsonscherpte te herwaarderen, misrekeningen in focusafstand te negeren en onverwachte kleurzwemen te aanvaarden. Vooral dat laatste was een opdracht, want: ‘De Noordzee is een geweldig vlak van gedempte en vuile reflecties die ver wegblijven van de primaire kleuren. Het zijn de mengelmoezen van kleuren waar vaak nog geen naam voor verzonnen is.’ Kleuren die je kan omschrijven als grijsgroen, vaalblauw of grauwbruin. Maar ook met grijs kan je alle richtingen uit: ‘Het is de windroos van de kleurenkaart.’
Wie Transcripts of a Sea doorbladert, valt van de ene verbazing in de andere. Het is onwaarschijnlijk hoe gevarieerd Vanfleteren de Noordzee fotografisch in kaart heeft gebracht en welke verbluffende indruk de foto’s nalaten. Levensechter en authentieker krijg je ze niet. Soms heb je bij het bekijken ervan het gevoel dat je naast de fotograaf staat, overgeleverd aan de elementen, alsof je ondergedompeld wordt in een virtuele 3D-omgeving. Elke afbeelding in het boek is in die zin een hommage aan het medium fotografie en aan de talloze mogelijkheden ervan. Op sommige foto’s ziet de zee eruit als een massieve bergketen. Op andere lijkt ze dan weer geschilderd of uit steen gehouwen, als ging het om een reusachtige sculptuur. Op nog andere foto’s ogen de zeegezichten als omgeploegde akkers of als explosies van opspattend water. Soms ook heb je de indruk dat je naar een in de tijd gestold beeld van een zeebeving kijkt, en zo nu en dan lijken de aanrollende baren, gefotografeerd met een langere sluitertijd, op lange grashalmen.
Marines
Een aantal foto’s in het boek doen sterk denken aan de grijzen van schilder Gerhard Richter, andere aan de doeken van zijn vakgenoot Mark Rothko. Messcherpe foto’s wisselen af met wazige, realistische met fantasmagorische. Ogenschijnlijke beweging contrasteert met gestolde taferelen, figuratie met abstractie. Er zijn ook foto’s bij die een sterk grafisch voorkomen hebben, alsof het beeld geëtst of getekend is. En daarmee zijn we aanbeland bij de expo in het MSK, waar de foto’s van Vanfleteren in dialoog gaan met marines van onder anderen Jean Brusselmans, Edgar Degas, Emil Nolde en August Strindberg. Bij de keuze van de kunstenaars ging de volle aandacht naar wie een langere periode gebiologeerd werkte met het onderwerp en er als het ware door geobsedeerd was.
De marine – een subgenre in de landschapsschilderkunst – kent een lange traditie. Vooral in het werk van Pieter Bruegel de Oude nam water een prominente plaats in. Denken we bijvoorbeeld maar aan zijn meesterwerk Landschap met de val van Icarus. In Bruegels spoor, na de scheiding van de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden in 1581, stonden verschillende generaties zeeschilders op die de autonomie van het genre finaal bestendigden. Onder hen namen als Jan Porcellis en Andries van Eertvelt. In de achttiende eeuw manifesteerden zich dan weer groten in het genre zoals Caspar David Friedrich, Théodore Géricault en J.M.W. Turner. In de negentiende eeuw traden schilders op de voorgrond zoals Edgar Degas, Gustave Courbet, James Ensor en Jan Toorop, terwijl de twintigste eeuw vertegenwoordigd wordt door figuren als Jean Brusselmans, Floris Jespers, Léon Spilliaert en Constant Permeke. Ook de hedendaagse schilderkunst is vertegenwoordigd in de expo, met werk van Thierry De Cordier, Marlene Dumas en Rinus Van de Velde.
‘Wat de meeste vermelde kunstenaars met elkaar en Stephan Vanfleteren verbindt,’ zo stellen Johan De Smet en Manfred Sellink, medesamenstellers van de expo en auteurs van het essay Over de marine in de beeldende kunst (ca. 1550-2025), ‘is dat ze rapportages noch reportages maken, maar vaak na een proces van jaren de observatie hebben overstegen om “hun” zee in beeld te brengen. Ze slagen er met andere woorden in om op een extreem persoonlijke manier weer te geven wat de zee bij hen emotioneel teweegbrengt.’
©Stephan Vanfleteren
Intiem portret
Extreem persoonlijk of niet: in vergelijking met Vanfleterens machtige foto’s, vaak afgedrukt op groot formaat, steken sommige kunstwerken waarmee ze in dialoog gaan maar flauwtjes af. Bieden onder meer dapper weerstand: De zeeslag bij Lepanto (1623) van Andries van Eertvelt, Zee (1932) van Hendrik Chabot, De klippen aan de landtong van Granville (ca. 1833) van Paul Huet, Sombere marine (1928) van Constant Permeke en Mer du Nord n°2.3 (2011-2013) van Thierry De Cordier. Welke zaal in de expo je ook betreedt: overal zegeviert het werk van Vanfleteren. Zijn foto’s zijn afgedrukt op mat papier en omrand met een eenvoudige, donkerblauwe houten lijst. Dat maakt dat ze in hun volle glorie bekeken kunnen worden, zonder hinderlijk glas ervoor.
In de inkomhal van het MSK kun je in een houten cabine ook een zwart-witfilm van een halfuur over Vanfleterens maritieme avontuur bekijken, getiteld The Tide Will Bring You Home, geregisseerd door fotograaf en regisseur Basile Rabaey. Het is een intiem portret van de fotograaf en zijn fascinerende en obsessieve band met de zee. De film focust op de manier waarop Vanfleteren de zee probeert te begrijpen en te documenteren, en de poëtische en soms stormachtige relatie die hij met dit landschap heeft. Stills uit de film zijn te zien in de catalogus bij de tentoonstelling, die dezelfde titel draagt als Vanfleterens bij Hannibal Books uitgegeven fotoboek. Je zou het een soort miniversie van Transcripts of a Sea kunnen noemen, maar de paperback in oblongformaat is veel kleiner en soberder uitgegeven. Naast een keuze van foto’s uit het fotoboek vind je er een selectie werken van de 22 Europese kunstenaars in terug, alsook teksten van Lisette Lombé, Alicja Gescinska, Jan Mees & Colin Janssen, David Van Reybrouck en Vanfleteren zelf. Het essay over de marine in de beeldende kunst vind je in beide boeken terug. De catalogus is een goedkoper – 25 euro – alternatief voor wie het fotoboek te duur vindt.
Meesterwerk
Voor de goede verstaander: het fotoboek Transcripts of a Sea is een meesterwerk, en dat schrijven wij in het volle besef dat die term best niet lichtzinnig gebruikt wordt. Wat het bovendien extra aantrekkelijk maakt, zijn de notities die de fotograaf erin opnam en die hij gedurende een periode van vijf jaar schreef bij zijn gewaagde project. Vanfleteren is niet alleen een begenadigd fotograaf, maar ook een uitstekend schrijver. Dat was al duidelijk toen hij in 2020 Dagboek van een fotograaf – Coronawandelingen publiceerde. Dat talent heeft hij gemeen met zijn vakgenoot Michiel Hendryckx, die ook voortreffelijke teksten bij zijn foto’s schrijft.
Vanfleterens notities beslaan maar liefst 22 bladzijden in het boek, verspreid over twee kolommen. Daarmee is het bijna een boekje in een boek geworden. De notities, die een beeldend en literair karakter hebben, getuigen van een verfijnde, reflecterende stijl en bevatten tal van zinnen die als oneliners kunnen worden beschouwd: formuleringen om minutenlang op te kauwen. Vanfleteren beschrijft zijn boek in de tekst als ‘een maritiem project van beelden die door elkaar vloeien, met notities als anker’. Daarmee geeft hij zelf aan hoe belangrijk die aantekeningen – zijn transcripts of a sea – voor hem zijn. Ze begeleidden hem op zijn barre tochten in de Noordzee, die al bij al genadig voor hem was en die hem een magistraal fotoboek en een uitmuntende tentoonstelling opleverde.
©Stephan Vanfleteren
Stephan Vanfleteren, Johan De Smet en Manfred Sellink: Transcripts of a Sea. Hannibal Books, Veurne, 2025, 292 blz., hardcover, 35,2 bij 26 cm, € 79,95. De teksten in het boek zijn in het Nederlands. Ook edities in het Frans en het Engels zijn beschikbaar. Het boek is verkrijgbaar of te bestellen in elke boekhandel. Het is ook te koop in het MSK.
Transcripts of a Sea met werk van Stephan Vanfleteren is nog tot 4 Januari 2026 te zien in het KMSK Gent. Klik hier voor alle info.
- Buiten zinnen met fotograaf Eddy Verloes - december 12, 2025
- Luc Verbist viert 70ste verjaardag in Kunstforum De Koolputten - november 21, 2025
- De nacht keert: Els Vos in CC Binder te Puurs-Sint-Amands - november 7, 2025
november 2, 2025
Ewel, beste Patrick dat is een fijne verslaggeving over hoe fotograaf Stephan Vanfleteren de zee in beeld heeft gebracht, niet gratuit, maar uitermate bevlogen, gedocumenteerd en gedurfd; ik ben reeds tweemaal gaan kijken en inderdaad ik moest ook dikwijls denken aan Gerhard Richter.
november 2, 2025
Beste Free, dank voor je waarderende woorden. Dat doet plezier. Ik heb het artikel met veel betrokkenheid geschreven. En wat bevlogenheid betreft: dat is mijn tweede natuur!