Je zou denken dat juist kunstenaars in staat zijn, of daartoe bewapend zijn, om het immateriële zichtbaar te maken, het ontastbare voelbaar. Vage gevoelens als hunkering of heimwee laten zich nu eenmaal minder in woorden vatten dan in beelden. Waar slechts moeizaam een woord voor te vinden is, kunnen een ontelbaar aantal beelden weergeven wat er bedoeld wordt. Misschien vormt het Portugese woordje saudade een uitzondering. Zonder precies in een betekenis gevat te kunnen worden, roept het woord alleen al een wereld op, al was het aan de hand van het muziekgenre of het werelddeel dat ermee geassocieerd wordt. Dat betekent niet dat het niet tevens aan de hand van beelden een specifieke vorm kan aannemen.
Dat een tentoonstelling bij Black Swan Gallery Saudade als titel meedraagt, wekt dan uiteraard mijn nieuwsgierigheid. Ik ben nog niet gaan kijken, voor alle duidelijkheid, maar ik weet van galerist Kristof dat hij zorgvuldig een thema uitkiest en uitpluist alvorens op zoek te gaan naar kunstenaars om het verhaal compleet te maken, in plaats van andersom. De selectie zelf is dus integraal deel van het narratief, de kunstenaars staan in dienst van het thema.
De onbestemde heimwee die achter het woordje schuilt, vind je op verschillende manieren terug in de praktijk van de kunstenaars: in de achtergelaten cultuur die enkel als herinnering bestaat (Bilal Bahir), in de sporen die de materiële verschijning van het beeld als kunstwerk achterlaat (Nick Verhaeghe) of in het verlies van controle over het gevoel van realiteit (Guy Vording). Maar in mijn digitale zwerftocht doorheen het oeuvre van de vier kunstenaars bleef mijn blik alleszins langer hangen bij de ‘zelfportretten’ van de Nederlandse Jenny Ymker.
De beelden op zich vertellen al een heel verhaal — de eenzaamheid als centrum, maar steevast met een licht ironische, surrealistische ondertoon, biedt alvast een manier om dieper te reflecteren op de staat van de mens, opgesloten in het besef van zichzelf als enige zekerheid in een verwarrende, zinloze omgeving. Maar het wordt nog bijkomend intrigerend door het feit dat ze de beelden naar gobelin vertaalt, een rijk geweven wandtapijt. Dit procedé opent weer nieuwe perspectieven op het beeld: een reflectie op de tijd, die vermoedelijk trager gaat wanneer men met een beeld over eenzaamheid erin weeft, en hiermee de moeilijke omgang die we hebben met het verstrijken van de tijd, dat in de grond iets ongrijpbaars en onwezenlijks is — een vorm van saudade op zich. Maar in het wandtapijt zelf schuilt een rijke symboliek, al schuilde er eeuwenlang ook een praktische kant aan de stof als canvas. Ze fungeerden als mobiele isolatie tegen tocht, verbeterden de akoestiek in kille kastelen en dienden als ultieme statussymbolen. Omdat ze oprolbaar waren, reisden ze mee met de adel en vormden ze hét belangrijkste medium voor visuele verhalen.
Door terug te grijpen naar het wandtapijt draagt ze een stuk van de geschiedenis in zich, maar het trekt je ook op een andere manier in haar verhaal, in een toestand die de tijd en de geschiedenis overspant, een materie, en daarop een verhaal, dat zich op een ander ritme ontspint, trager maar tegelijk brozer, ruw maar tegelijk aaibaar…
Misschien is dat de kern van de hunkering waar deze tentoonstelling omheen cirkelt: het verlangen naar iets ongrijpbaars, dat aan elke definitie ontsnapt ook al kan je het in een beeld vatten, of eerder in een verzameling van beelden, want het is juist in de verscheidenheid dat je grip krijgt op dat ene gevoel…
Saudade : een fluide hunkering naar het ongrijpbare met werk van Bilal Bahir, Nick Verhaeghe, Guy Vording en Jenny Ymker loopt nog tot 14 juni 2026 bij Black Swan Gallery.
Cover beeld: Inside-Out (2017)
