Bart Gielen, nederigheid als kunstvorm

Posted By Frederic De Meyer

Er zijn talrijke boeken en onderzoeken aan gewijd: de inspiratie van een kunstenaar kan aan de hand van even talrijke theorieën worden verklaard. Toch wordt haar nog steeds een mystieke, of minstens mysterieuze dimensie toegemeten. Niet alles hoeft per slot van rekening in een uitleg te worden gedwongen, en gelukkig maar.

Toeval, vrije associaties, lateraal denken: je vindt het ongetwijfeld terug in de compacte werkjes van Bart Gielen, die uit louter interesse de kunstgeschiedenis doorploegt op zoek naar details die hem op dat ogenblik weten te treffen. Een ogenschijnlijk onbetekenend stukje landschap dat op de een of andere manier exact zijn gemoedstoestand weet weer te geven. Hij gaat het niet uitvergroten – daar heeft hij vaak letterlijk niet de plaats voor – maar combineert zulke details tot een nieuw landschap, een patchwork van persoonlijke gevoelens dat uiteindelijk een herkenbaar beeld oplevert, en toch onmiskenbaar persoonlijk blijft. Elk werk is een stukje autobiografie, vertelt hij: een assemblage van herinneringen en sentimenten die, als homogeen beeld, een idee geeft van hoe het moet voelen om Bart Gielen te zijn.

Daarom vermoedelijk voelt het beeld echt aan, hoewel het in se niet kan bestaan, en laat het vaak een surrealistische nasmaak achter bij de kijker: een onwennig gevoel tussen herkenbaarheid en bevreemding, getrouwheid en verrassing. Het is een zoektocht naar de juiste, of tenminste oprechte weergave van het innerlijke leven, dat nergens staat beschreven en dus minstens gedeeltelijk moet worden verzonnen, deels kan worden gemaakt. Is het daarom dat Bart zich liever overlaat aan de klei als drager voor zijn beelden? De vormen lijken spontaan te zijn ontstaan, maar maken niettemin het voorwerp uit van zorgvuldig en veelvuldig proberen. Het bakproces vergt zoveel zorg, en leidt toch tot een hoogst onzeker resultaat. Maar net die nieuwe, onvoorspelbare vormen bieden zich vervolgens aan als projectiescherm, als dragers waarop nieuwe mogelijkheden ontstaan om vertrouwde gedachten en gevoelens weer te geven. De vergelijking met het leven is niet zo ver gegrepen.

Het intense maakproces loopt synchroon met de gedachten aan de rijke geschiedenis waarmee hij zijn eigen gevoelens vermengt: niet enkel de kunstenaars uit de geschiedenis die hem tot inspiratie dienen, maar evengoed de talrijke mensen die vóór hem experimenteerden met glazuur en baktijden om een bepaald effect te sorteren, de haast bovenmenselijke graden van perfectie die werden bereikt in de weergave van het zichtbare. Het boezemt ontzag in – een ontzag dat hij in zijn uiterst gecondenseerde beelden weet te vatten, als sedimenten van de menselijke evolutie. Tegelijk vertonen de residuen van dit proces grillige barsten en imperfecties, sporen die hij als getuigen in de baksels achterlaat, en die hem op hun beurt met nieuwe inzichten voeden. Nieuwe impulsen om de geschiedenis verder te zetten met nieuwe invalshoeken, zoals de pastelkleuren die hij als onderlaag aanbrengt, of de metalen pinnen die hij sinds kort in de klei verwerkt.

Ook de thema’s evolueren. Op het moment van mijn bezoek flirt Bart met een reeks over bloemen. Misschien zijn het de lentekriebels, al zijn ook de bloemen dubbelzinnig: in houtskool uitgebeeld ogen ze zowel dreigend als strijdvaardig, lijkt het wel, versterkt door de titel op een van de werken: Kill with Flowers. Doden met bloemen is een trager, zachter proces – onmogelijk ook – maar dat staat de realiteit van de bloemen niet in de weg. Soms komen ze statig en sierlijk over, dan weer moedeloos en ondoorgrondelijk: tegenstrijdige gevoelens die de kunstenaar een plaats biedt in eenzelfde beeld.

Het beeld is dan ook nooit ondubbelzinnig, hoe vredig het landschap of hoe oogstrelend het tafereel dat uit zijn hand verschijnt. De complexiteit van het beeld kende waarschijnlijk een hoogtepunt wanneer hij besliste om zich voltijds aan kunst te wijden. Het grote doek waarop hij dit moment vereeuwigde, kan als veruitwendiging van die moeilijke transitie gelden: een zelfportret waarop hij in vogelhouding – een houding die filmkenners onmiddellijk aan Birdy doet denken, hoewel dit lang niet de bedoeling was – omhuld door de geborgenheid van grootmoeders plaid, maar te midden van een industriële, kille en verwarrende omgeving verschijnt. Het biedt op zijn manier een allesomvattend beeld van een precies moment, een heel specifiek gevoel, hoewel het vermoedelijk dagen in beslag nam om het naar zo’n complex en gelaagd beeld te vertalen.

Het is tekenend voor een vorm van omgang met de wereld, een bewustzijn van de omgeving als surrealistische plek, als samenraapsel van indrukken en herinneringen die met grote moeite wordt bijeengedacht, of -gedroomd, dankzij het gevoel toe te behoren aan een grotere historische stroom, maakbaar maar onafwendbaar. Een surrealistische staat die hem zelf niet geheel vreemd is, als enige kunstenaar in een onooglijk dorp dat ondanks zijn verscheidenheid een hechte gemeenschap vormt.

Niet alles behoeft een uitleg. Zeker niet waar de drang vandaan komt om aan de hand van gefragmenteerde residuen uit de kunstgeschiedenis een beeld te vormen van een eigen identiteit, een zelfportret aan de hand van stukjes landschap of ingebeelde bloemstukken, het leven als surrealistisch schouwspel dat zowel inwaarts als naar buiten toe een eindeloos zicht biedt op “een meer dat nergens bestaat, te midden van een desolaat landschap”, zoals Pessoa ooit schreef. Als alles een weergave is, is deze weergave van nature ook reëel, ook al blijft ze onbegrijpelijk. De vaststelling stemt tot nederigheid – en misschien is dat wel het enige thema dat werkelijk door het werk van Bart Gielen loopt: de nederigheid tegenover het beeld, tegenover de geschiedenis, tegenover het leven zelf.

Werk van Bart Gielen is te zien:
tot 13 september – Coup de Théâtre – ABBY Kortrijk
tot 8 november in de expo ‘Intiem’ – Villa Les Zéphyrs Middelkerke