De invloed van andere culturen op de ontwikkeling en koerswijzigingen van kunstenaars is ruim gedocumenteerd. Zonder Afrikaanse maskers waren Picasso en Braque wellicht niet tot het kubisme gekomen, en Delacroix’ reis naar Marokko heeft zijn invloedrijke oeuvre weliswaar subtiel, maar onmiskenbaar mee vormgegeven. Minder bekend is misschien de invloed van de islamitische cultuur op het werk van Escher. De tentoonstelling Escher & Islamic Art: 20 Perspectives, die op 10 juni in Den Haag opent, brengt daar verandering in. Tegelijk biedt ze een breder inzicht in de manier waarop uitwisseling tussen culturen tot nieuwe artistieke inzichten kan leiden.
Die invloed situeert zich concreet in Eschers bezoeken aan het Alhambra in Granada, waar hij getroffen werd door de keramische mozaïeken en geometrische patronen uit de islamitische architectuur. In die decoratieve structuren herkende hij een visuele logica die nauw aansloot bij zijn eigen zoektocht naar ritme, herhaling en ordening. Wat voor velen louter ornament leek, bleek voor Escher een formeel systeem dat hem hielp zijn onderzoek naar vlakvullingen verder uit te werken. Dat thema zou nadien uitgroeien tot een van de meest herkenbare aspecten van zijn oeuvre, waarin vormen zich aaneensluiten, verschuiven en transformeren binnen een schijnbaar gesloten maar tegelijk potentieel oneindig beeldveld.
De tentoonstelling beperkt zich echter niet tot het aanwijzen van een historische invloed. Door Eschers werk te combineren met dat van twintig hedendaagse kunstenaars, wordt die relatie opengetrokken naar het heden. De centrale vraag is dan niet alleen wat Escher uit de islamitische beeldcultuur heeft overgenomen, maar ook hoe dat erfgoed vandaag nog doorwerkt in uiteenlopende artistieke praktijken. Daarbij komen thema’s als patroon, ritme, herhaling en oneindigheid opnieuw naar voren, maar telkens in andere vormen en media. De expo brengt onder meer schilderkunst, fotografie, sculptuur, keramiek, papierkunst, mode en textiel samen, en maakt zo zichtbaar hoe breed die visuele erfenis zich laat vertalen.
Die hedendaagse benadering voorkomt ook dat islamitische kunst hier louter als historische bron voor een westerse kunstenaar wordt voorgesteld. De deelnemende kunstenaars hebben elk een eigen verhouding tot islamitische cultuur en erfgoed. Voor sommigen ligt de nadruk op geometrie en ornament, voor anderen op ritme en herhaling als structurerende principes die ook buiten de beeldende kunst betekenis dragen, bijvoorbeeld in religieuze praktijk of dagelijkse handelingen. De tentoonstelling lijkt daarmee niet alleen een kunsthistorische correctie te willen aanbrengen, maar ook te tonen dat culturele beïnvloeding geen eenrichtingsverkeer is. Ze ontstaat in observatie, toe-eigening, vertaling en herinterpretatie.
Daarin schuilt wellicht ook de bredere relevantie van deze expo. Escher wordt vaak benaderd vanuit de relatie tussen kunst en wiskunde, of vanuit zijn invloed op populaire beeldcultuur, onderwijs, film en games. Deze tentoonstelling verschuift dat perspectief door te laten zien dat ook zijn formele vernieuwing niet losstaat van een concrete ontmoeting met een andere visuele traditie. Tegelijk tonen de hedendaagse kunstenaars dat die traditie zelf geen statisch gegeven is, maar een levende bron van nieuwe vormen en betekenissen. Zo wordt Escher & Islamic Art: 20 Perspectives niet alleen een tentoonstelling over herkomst of invloed, maar ook over de manier waarop beelden, ideeën en vormen zich tussen culturen blijven verplaatsen.
Shehzil Malik, Untitled, digital print, 2025
M.C. Escher, Oog (zevende en definitieve staat), mezzotint, oktober 1946 | M.C. Escher, San Gimignano, houtsnede, januari of februari 1923 – M.C. Escher Works © The M.C. Escher Company – Baarn – Holland. All rights reserved.
Shirin Neshat, Untitled, uit fotoserie Women of Allah, gelatine zilverprint, 1994. Collectie Swagemakers. Fotograaf Peter Cox
Mounir Raji, Kunstmuseum Den Haag, Untitled 1, fotografie gedrukt op fine art-papier, 2026
Farwa Moledina, Women of Paradise, textiel-installatie, 2022
Escher & Islamic Art: 20 Perspectives loopt van 10 juni tot 1 november 2026 in het Escher in het Paleismuseum, Den Haag.
