Diep in de ogen van Johan Tahon…

Posted By Frederic De Meyer

Een beeld is pas interessant wanneer het omvervalt. Het is een verrassende opmerking komende van een beeldhouwer, maar achter deze nauwelijks ironisch bedoelde uitspraak schuilt een doorleefde visie op zijn werk, en doorheen zijn werk, op het leven. Wanneer een werk onbedoeld omvervalt, komen de verrassende aspecten ervan aan het licht, die erin schuilden zonder gezien te worden. Brokstukken komen vanzelf in een soort kosmische orde, net zoals wanneer zijn beelden uit de vrachtwagen worden gehaald en zonder plan worden geplaatst in een expositieruimte, wanneer blijkt dat ze op deze manier hun natuurlijke plaats hebben verworven: zonder menselijke tussenkomst, zonder bewuste intentie.

Meer dan in het zichtbare lijkt de realiteit gehuld in deze toevalligheden, als Jungiaanse autonome complexen die zich in het bewuste opdringen en onze gehele ervaring beïnvloeden, of als een latentere vorm van bewustzijn die zich enkel manifesteert wanneer dingen met elkaar in interactie komen, wanneer het onbestaande op een nog mysterieuze manier tot een waarschijnlijkheid vervalt. In toevallige gebeurtenissen schuilen fundamentele waarheden, weet Johan, die deze dan ook vrij spel laat in zijn praktijk. Het resulteert in beelden die meer van een teleologische noodwendigheid getuigen dan van de weloverwogen daad van een beeldhouwer.

Is het mystiek, of tenminste religieus? Johan over zijn werk horen spreken kan je je moeilijk van die conclusie ontdoen, al zeker niet in het kader waarin ik hem de vraag stel: op zijn expo in het vernieuwde Sint-Baafshuis, waar grote raampartijen de statige kathedraal ernaast helemaal in de ruimte lijken op te nemen. Maar eenvoudig is het antwoord op mijn vraag niet.

Johan vertelt over het Lam Gods. Bij de restauratie bleek uit de verborgen onderlaag het lam met een bijzonder paar ogen te zijn geschilderd, ridicuul of lachwekkend volgens velen, maar niettemin heel bewust en bedoeld door Van Eyck. Schilderijen hadden een vermeende geneeskundige kracht in die tijd, een kracht die in het Lam Gods door de ogen van het lam zijn effect op de kijker sorteerde, die de toegang tot het mystieke bewustzijn zou faciliteren. Het is een blik die Johan terugvond bij Paus Franciscus, die hij ontmoette om hem zijn beeld van Ignatius van Loyola te bieden, na een eindeloze voettocht over de pleinen van het Vaticaan, zwoegend met het beeld op de schouder. Hij hoorde achteraf dat het dezelfde tocht was die Da Vinci en Rafaël aflegden voor hun ontmoetingen met de paus, waar ze vermoedelijk een soortgelijke blik met de paus wisselden. Er zijn geen makkelijke paden naar de verlichting, bleek de blik van de paus hem duidelijk te maken, want de blik, van het schaap of van de paus, confronteerde hem met de meest fundamentele, naakte vraag: wie ben je?

Een antwoord op deze vraag komt niet van buitenaf. Het kan je niet worden aangeboden of opgelegd. Je moet met de ballast van je eigen verleden op de schouder zwoegen over de intiemere paden van de zelfreflectie, wroeten in de peilloze dieptes van de eigen ziel. De mystieke betekenis van het leven zit in de psychologische zoektocht, weet Johan, al wordt deze geholpen door de toevalligheden waar het leven uiteindelijk uit bestaat.

Zijn pad loopt gelijk met zijn beelden, die evenzeer uit deze toevalligheden bestaan. Al staan volgens hem beelden dichter bij de dood, niet zozeer door hun amorfe aard maar door de symboliek die ze in zich dragen, en die ons losrukken van de rationele uitleg die de ervaring van het zelf in de weg staat. Het is het ‘onmiddellijke weten’ waar de middeleeuwse filosoof Ibn al-Ghazali over sprak, het samenvallen van het leven met een vatbaar beeld dat alles van begin tot einde samenvat, als getuigenis van het pad achter de blik, in de ogen die schitteren niet door te weten, maar door te voelen.