Musea worden vaak gezien als plekken waar we bewaren wat voorbij is: kunst als erfgoed, objecten als getuigen. Maar even vaak — en misschien steeds urgenter — functioneren ze als ruimtes waar het heden wordt scherpgesteld, door omstandigheden te creëren waarin kijken, luisteren en denken moeilijker te ontwijken zijn. In tijden waarin beelden ons overspoelen en nieuws zich opstapelt tot ruis, kan een museum een welkome verademing bieden, tot verstilling, maar evengoed voor reflecteren over ons functioneren binnen onze omgeving. Het kan een kader bieden waarin maatschappelijke evoluties niet alleen worden “geïnformeerd”, maar ook gevoeld, bevraagd en gedeeld.
Van 13 tot en met 22 maart 2026 krijgt Antwerpen zo’n moment van aandacht, met de komst van het Nomadisch Monument voor Gaza. Op initiatief van kunstenaar Leo Reijnders en onder de vleugels van het M HKA strijkt de installatie neer in het voormalige Raamtheater. Het monument maakt deel uit van het publieke programma bij we refuse_d, een tentoonstelling waarin kunstenaars en collectieven reflecteren op verzet, solidariteit en morele verantwoordelijkheid in tijden van oorlog en onrecht.
Het kunstwerk bestaat uit metershoge pilaren van zacht vilt, ongeveer drie meter hoog, die opgesteld staan in de vorm van de Gazastrook. Bezoekers stappen als het ware Gaza binnen. Het vilt is bedoeld om het geluid te dempen; de installatie is dan ook ontworpen als een verstilde omgeving waarin de aandacht onwillekeurig naar binnen klapt. Onder die pilaren ligt een vloerkleed met de plattegrond van Den Haag en omgeving — van Hoek van Holland tot Noordwijk — precies even groot als Gaza. Op het smalste deel loopt de kaart van de kust tot de Hofvijver; het Vredespaleis en het Internationale Hof van Justitie vormen het centrale punt. Het is een simpele, scherpe verschuiving: twee plekken die doorgaans niet in één blik samenkomen, worden hier letterlijk op schaal naast elkaar gelegd.
De kern van het monument is even sober als confronterend. “Binnen in het monument wordt elk slachtoffer herdacht met een handmatig ingebrande streep in het vilt. Die maakt de waarde en kwetsbaarheid van menselijke levens tastbaar en invoelbaar,” aldus het Haags gelegenheidscollectief van architecten en kunstenaars. Die strepen krijgen bovendien een naam via de boeken die bij het werk liggen, met daarin de — tot nu toe bekende — namen van de gedode Palestijnen. Het monument vraagt geen spectaculaire reactie, geen “ervaring” die je consumeert. Het vraagt hoofdzakelijk tijd in stilstaan.
de harmonie © Marsel Loermans
In Antwerpen wordt rond de installatie een publieksprogramma uitgewerkt in samenwerking met Cloud Force One, Het Toneelhuis, Uitgeverij Jurgen Maas, De Wolkenbreier en Tommy Simoens Gallery. Het programma omvat gesprekken, tentoonstellingen en performances die Palestijnse cultuur en thema’s als veerkracht, solidariteit en verzet verkennen. Het sluitstuk is een veiling met werk van kunstenaars uit Antwerpen en omstreken. De opbrengst van het project gaat naar de HOPE Foundation, die zich inzet voor de wederopbouw van kunstinitiatieven voor kinderen in Gaza.
De HOPE Foundation werkt al meer dan 33 jaar in Gaza met kinderen die kampen met oorlogstrauma’s, handicaps en ziektes, en doet dat via lessen in diverse kunstvormen. Ze werkt nauw samen met lokale kunstenaars en docenten, en heeft volgens het persbericht nog steeds tientallen medewerkers ter plaatse die dagelijks ongeveer duizend kinderen bereiken. Het monument reist met de foundation mee: een nomadisch werk dat niet alleen aandacht vraagt, maar ook middelen verzamelt.
Het Nomadisch Monument voor Gaza staat in Antwerpen niet op zichzelf. Het is ingebed in we refuse_d, waarin vijftien kunstenaars werk samenbrengen rond weigering, volharding en actie. De tentoonstelling onderzoekt wat het betekent om te blijven creëren wanneer stemmen worden gesmoord en wanneer censuur, geweld en ontheemding het artistieke handelen onder druk zetten. we refuse_d ontstond uit een dialoog tussen kunstenaars en curatoren en is zowel een collectieve uitspraak als een ruimte voor solidariteit. De titel echoot bewust de Salon des Refusés: niet als romantisch historisch citaat, maar als herinnering dat kunstgeschiedenis ook een geschiedenis is van uitsluiting, weerstand en het zoeken naar alternatieve ruimtes.
“De tentoonstelling en het Nomadisch Monument voor Gaza benadrukken de kracht van kunst in tijden van crisis,” zegt Nav Haq, geassocieerd directeur van M HKA. “Samen laten de kunstenaars de noodzaak van kunst als aanwezige en maatschappelijke kracht zien, met aandacht voor verzet, gemeenschap, collectieve zorg en herstel.” Het zijn grote woorden, maar het monument maakt ze klein genoeg om binnen te stappen: vilt, stilte, strepen. Een schaal die het menselijke opnieuw centraal zet.
© Marsel Loermans
we refuse_d en het Nomadisch Monument voor Gaza zijn van 13 maart tot 22 maart 2026 te zien in het M HKA in Antwerpen. Klik hier voor alle info.
