L’air du temps… Het is lang niet de eerste keer dat het einde van de mensheid wordt voorspeld, of dat tijden zó duister lijken dat er geen ontkomen aan is. Beeld je even in dat je in de veertiende eeuw geboren was en opeenvolgend werd getroffen door de Grote Hongersnood en de Zwarte Dood — nauwelijks dertig jaar van elkaar gescheiden — waarbij meer dan de helft van de bevolking in West-Europa zomaar werd weggevaagd.
Doemdenken is van alle tijden, en zoals het adagio luidt, leidt het nergens naartoe. Maar het is vermoedelijk eigen aan de mens. Goya observeerde al dat mensen meer belangstelling hebben voor de duistere kanten van de mens dan voor de goede eigenschappen — een inzicht dat hem ervan weerhield om bij leven zijn ergste visioenen aan het publieke oog te tonen.
Zitten we in soortgelijke tijden? De tekenen zijn ernaar. Er zijn alleszins krachten in werking getreden die de voorspelbare gang van zaken dooreenschudden, en daar wordt een mens onrustig van.
De mens beschikt blijkbaar over verschillende verdedigingsmechanismen om met zulke onzekerheden om te gaan. Gevoelens van heimwee en nostalgie lijken daaruit voort te vloeien: het terugkeren naar het vertrouwde, het gekende, dat borging en zekerheid biedt. Religie en — al dan niet daarmee verbonden — rituelen oefenen een gelijkaardig, zalvend effect uit.
Kan kunst eenzelfde effect sorteren? Ongetwijfeld, en op talrijke manieren. Wie het boek ‘A psychotherapist paints’ leest van psychotherapeut-kunstenaar Morris Nitsun, dat hij na de coronaperiode schreef en waarin hij beschrijft hoe kunst maken hem inzicht verschafte in zijn eigen leven en tot een vorm van catharsis leidde, kan moeilijk om het feit heen dat kunst een louterend effect kan bewerkstelligen. Lukt dit ook met kunst kijken? Vermoedelijk wel. Het zien van hoe anderen met onzekerheden, twijfels of angst omgaan, kan als voorbeeld dienen — ook al leidt het niet tot oplossingen of antwoorden.
©We Document Art
Het is de invalshoek die het jonge kunstcentrum Abby in Kortrijk koos voor zijn tweede tentoonstelling, met de weinig uitnodigende maar des te intrigerende titel Fait no More, gecureerd door Sarah Keymeulen en Klara Rowaert, in samenwerking met co-curator, kunstenaar Kendell Geers. “De expo laat zien hoe kunstenaars, vroeger en nu, omgaan met onzekerheid en angst, hoe ze grote verhalen en kleine rituelen vormgeven en hoe kunst nieuwe perspectieven kan aanreiken voor collectief houvast,” luidt het. “Misschien ligt daar een sleutel voor onze tijd: niet in pasklare antwoorden, maar in het samen zoeken, ervaren en verbeelden van wat het betekent om mens te zijn in een wereld vol verandering.”
Het is geen hapklare zoektocht, weliswaar. De diverse namen die de curatoren samenbrachten, zorgen voor heel verschillende denkpaden en manieren om het onderwerp te benaderen, waarbij naast intuïtief aanvoelen ook wat denkwerk van pas komt. Tegelijk laat het toe om zelf het ritme te bepalen en richting te geven aan je denken: op het tempo van waar je bij blijft stilstaan, of waar je persoonlijk aanvoelt dat je er langer over wil mijmeren. De opstelling biedt alleszins de nodige rust. Hier en daar willen ze duidelijk verschillende verschijningsvormen rond een thema met elkaar vergelijken, maar ook daarin schuilt een uitnodiging om verder te mijmeren over wat er in je omgaat.
In vele opzichten is het een stoïcijnse oefening. Tegen de gangbare overtuiging noopt deze levensfilosofie niet tot het uitsluiten van gevoelens, maar wel tot het doorgronden ervan: dieper onderzoeken waaruit ze bestaan en waaruit ze voortkomen, en vanuit die kennis tot inzicht komen om een oplossing te vinden voor innerlijke conflicten — de weinige die er werkelijk toe doen, eenmaal dit proces is doorlopen. Door het denkproces te volgen van het brede scala aan kunstenaars in de expo kun je paden vinden om zelf te bewandelen. Ze leiden niet naar oplossingen of verlichting, maar wel naar verzachting en innerlijke rust, ook in onzekere tijden.
©We Document Art
Faith No More. Rituals for Uncertain Times loopt nog tot 1 maart bij Abby in Kortrijk. Klik hier voor alle info.
