Je hoeft er niet noodzakelijk voor naar Zurich te trekken, gezien een belangrijk deel van de tentoongestelde werken uit het Ropsmuseum in Namen afkomstig is, maar niettemin loont het de moeite om dieper in te gaan op de expo Félicien Rops, Laboratory of Lust in de Kunsthalle van Zurich.
Deze focust op de dubbele moraal die heerste in het Parijs van de fin de siècle, en bij uitbreiding in andere Europese grootsteden, waar de burgerij achter de façade van deftigheid en vooruitgang zich overliet aan de meest basale driften. Meisjes werden vanaf hun dertiende als seksueel volwassen gezien, mannen gingen massaal naar prostituées die de chique straten bevolkten, en zelfs vrouwen van de burgerij waren, ondanks of misschien juist door de nauwe sociale regels waaraan ze moesten voldoen, niet gespeend van dierlijke instincten, die de eerste ‘vrijgevochten’ vrouwen aanzetten om hun lichaam als handelswaar aan te bieden.
Rops hekelde graag de burgerij en haar dubbele moraal, al was hij er zelf niet volledig van ontdaan; ze vormde per slot van rekening zijn voornaamste afzetmarkt. Op een vreemde manier moeten we vaststellen dat er in de laatste honderdvijftig jaar niet eens zo veel veranderd is.
Maar minstens even interessant is zijn manier om de vrouw te portretteren. Op het eerste gezicht sexualiseert of objectiveert hij de ‘Ropsiennes’, zoals hij ze noemde, de vrouwen uit de keerzijde van de maatschappij. Maar bij nader inzien biedt hij de vrouw ook een hoge mate van macht en autonomie. Zijn vrouwen zijn niet louter object van begeerte, maar evenzeer spelers binnen een complex machtsspel. Ze verleiden, manipuleren, domineren en zetten de man naar hun hand. In sommige werken verschijnt de man zelfs als een ridicule figurant, een pop of aanhangsel, niet veel meer dan een speelbal van vrouwelijke wil en verleiding.
Dat maakt zijn vrouwenbeelden dubbelzinnig en daarom boeiend. Ze bewegen zich op de grens tussen maatschappelijke rol en zelfbeschikking, tussen projectie en handelingskracht. Rops toont ook hoe poreus de scheidslijn was tussen respectabiliteit en marginaliteit. De elegante dame en de vrouw die haar lichaam verkoopt, liggen in zijn universum soms verontrustend dicht bij elkaar. Achter de uiterlijke codes van beschaving, lectuur, mode of goede manieren gaat een economie van verlangen schuil waarin posities voortdurend verschuiven. Juist daarin wordt de vrouw bij Rops meer dan een louter symbool van lust: zij belichaamt de ontregeling van een orde die zichzelf graag als stabiel en moreel voorstelde.
En daar wringt nog steeds iets herkenbaars. Want ook vandaag botsen we op samenlevingen die zich graag presenteren als verlicht, rationeel en geëmancipeerd, terwijl onder dat oppervlak dezelfde oude spanningen blijven doorwerken: tussen begeerte en beheersing, tussen vrijheid en exploitatie, tussen publieke moraal en private drift. De morele vraagstukken die Rops blootlegt, zijn dan ook allerminst museaal geworden. Ze blijven verschuiven, van vorm veranderen, zich aanpassen aan hun tijd — maar verdwijnen doen ze niet. Misschien is dat wel de meest ongemakkelijke actualiteit van deze tentoonstelling: dat de dubbele moraal nog altijd springlevend is, en dat haar contouren telkens opnieuw moeten worden bevochten.
Félicien Rops: Le Sphinx (1882), Fondation Roi Bauduin | La Tentation de saint Antoine (1878), KBR | Le Bouge a matelots (1875), collection Wollonie-Bruxelles
De expo Félicien Rops, Laboratory of Lust loopt tot 31 mei 2026 in het Zurich Kunsthaus.
