Fotografie en schilderkunst, een liaison dangereuse van 200 jaar

Posted By Frederic De Meyer

Fotografie viert haar 200e verjaardag, en dus de relatie tussen fotografie en schilderkunst ook. Een tumultueuze relatie, zou je kunnen stellen. Van meet af aan voelden kunstenaars — en vooral schilders — zich bedreigd door het nieuwe medium, dat veel beter dan hun eigen vaardigheden de werkelijkheid leek te kunnen capteren, terwijl dat toen nog de officiële betrachting van elke kunstenaar was. Tegelijk gaf de fotografie kunstenaars al snel een nieuw gevoel van vrijheid. Misschien hielp ze hen zelfs om zich los te rukken uit de officiële doctrine die de schilderkunst eeuwenlang had bepaald.

Deze inleiding geeft het al aan: de relatie tussen fotografie en de plastische kunsten is ingewikkeld. Wel staat vast dat er vrijwel meteen een wisselwerking tussen beide disciplines ontstond. De tentoonstelling Chambre noire, toile blanche in Fontevraud, Frankrijk, gaat dieper in op dat spanningsveld en biedt daarbij een aantal interessante perspectieven.

Een eerste inzicht is dat de grens tussen beide media veel minder scherp blijkt dan hun technische verschillen doen vermoeden. Fotografie begon weliswaar als een middel om de zichtbare werkelijkheid vast te leggen, maar ontwikkelde al snel eigen esthetische ambities. Fotografen keken daarbij nadrukkelijk naar de schilderkunst: naar compositie, licht, kadrering, genres en manieren om een beeld betekenis te geven. Omgekeerd dwong de komst van de fotografie schilders om opnieuw na te denken over hun eigen opdracht. Als een camera de werkelijkheid nauwkeuriger kon registreren, waarom zou een schilder dat dan nog proberen?

Chambre noire, toile blanche kiest bewust voor één richting binnen die wederzijdse beïnvloeding. De tentoonstelling onderzoekt vooral hoe fotografen naar de schilderkunst hebben gekeken. Schilderijen waarin fotografische beelden of technieken verwerkt werden, blijven grotendeels buiten beschouwing. Daardoor ontstaat geen encyclopedisch overzicht, maar een reeks gerichte ontmoetingen tussen werken, kunstenaars en periodes.

Het parcours begint bij foto’s die in dialoog worden gebracht met kunstenaars uit de vaste museumcollectie. Vervolgens komen fotografen uit de jaren 1920 tot 1950 aan bod, een periode waarin fotografie zich steeds nadrukkelijker emancipeerde als autonome kunstvorm. Juist daar wordt duidelijk hoe betrekkelijk die autonomie eigenlijk is: ook vernieuwende fotografen bleven composities, onderwerpen en beeldstrategieën uit de schilderkunst gebruiken, bevragen of bewust ondergraven.

Bij de hedendaagse werken keert de verhouding gedeeltelijk om. Fotografie domineert er de presentatie, terwijl enkele schilderijen tussen de foto’s worden geplaatst om onverwachte verbanden zichtbaar te maken. Ook monumentale werken elders in de abdij verruimen het onderzoek naar de manier waarop een beeld zich tot ruimte en toeschouwer verhoudt.

Zo vertelt de tentoonstelling uiteindelijk minder het verhaal van twee kunstvormen die elkaar gedurende tweehonderd jaar bevochten, dan van twee manieren van kijken die voortdurend bij elkaar te rade gingen. Misschien ligt precies daarin de belangrijkste erfenis van de fotografie: ze veranderde niet alleen hoe kunstenaars de werkelijkheid konden vastleggen, maar ook hoe ze leerden kijken naar wat een beeld eigenlijk kan zijn.