FUNDAMENTEEL 2 – zoeken naar grond onder de voeten

Posted By Frederic De Meyer

Hedendaagse kunst lijkt meer dan ooit op onderzoek. Kunstenaars verplaatsen zich tussen landen, disciplines, wetenschappelijke inzichten, persoonlijke geschiedenissen en eindeloze stromen van beelden en informatie. Misschien is dat niets nieuws, de grenzen tussen artistieke disciplines waren altijd al wat poreus, maar de mate waarin vandaag met klem wordt beweerd dat er geen grenzen meer bestaan, is dermate groot dat het bijna gemeengoed is geworden. Dat levert een kunstwereld op die bijzonder rijk is, maar waarin oriëntatie tegelijk minder vanzelfsprekend wordt. Waar begint een kunstwerk nog, waar gaat het naartoe, wat bevestigt het en wat stelt het nog in vraag?

Misschien is het daarom niet zo vreemd dat juist het fundamentele in een soort boemerangbeweging opnieuw belangstelling krijgt. Niet als een nostalgische zoektocht naar eenvoudige zekerheden, maar als poging om ergens grond te vinden van waaruit opnieuw gedacht kan worden.

Dat is min of meer wat curator George Meertens doet met FUNDAMENTEEL 2 – Het zijn dat ons bezighoudt in de Halle in Geel. De tentoonstelling is een vervolg op FUNDAMENTEEL uit 2022 en brengt 32 kunstenaars uit verschillende landen samen. Vereisten op het vlak van nationaliteit, generatie of medium werden weggeveegd en vervangen door een veel fundamentelere vraag: wat is noodzakelijk voor ons bestaan, wat zijn onze ‘zijnsgronden’?

FUNDAMENTEEL 2: GEWORPENHEID (entree) | VERBORGEN GROND (tweede kamer)

Meertens zoekt het theoretische vertrekpunt bij Martin Heidegger. Minder als filosofisch keurslijf dan als een manier om een ruimte voor vragen te openen. Heideggers denken is voor hem interessant omdat het zoekt naar, zoals hij het zelf omschrijft, “een open houding, een open weg, een open veld.” De tentoonstelling moet de kunstenaars vervolgens een huis bieden waarin ieder een eigen plaats kan innemen.

Dat huis mag behoorlijk letterlijk worden genomen. De historische Halle bestaat uit kamers, gangen en trappenhuizen, en Meertens verdeelt de tentoonstelling over negen thematische ruimtes: Geworpenheid, Verborgen grond, Licht vangen, Wat is denken?, Zijn tot de dood, Geheugen als scheikunde en richting, Kleur als in mantel, Verwijlen en uiteindelijk Ontbergen. Samen vormen ze minder een sluitend filosofisch systeem dan een reeks mogelijke oriëntatiepunten.

Opvallend is hoe vaak de materie daarbij opnieuw de bovenhand krijgt. Hout, aarde, verf, licht, staal en kleur worden manieren om de wereld af te tasten. Bij Andreas Keil bijvoorbeeld bepalen gevonden houten panelen, met hun gebruikssporen, mee wat het schilderij kan worden. Kathleen Huys vertrekt dan weer vanuit grond, lucht, wind en regen, waarbij de natuur niet zozeer wordt afgebeeld als wel doorwerkt in het schilderproces. Johan Parmentier spreekt over een “meta-realiteit”, waarin waarneming, emotie, plaats en tijd samenvallen.

FUNDAMENTEEL 2: TIBERIY SZILVASHI (UA): Ash, Grass and Glare, 2014 | George Meertens, Naakt licht, 2025

Daarmee raakt de tentoonstelling aan een interessante paradox van de hedendaagse kunst. Haar praktijk is steeds internationaler en haar onderzoeksterrein haast grenzeloos geworden, maar veel van deze kunstenaars zoeken juist heel lokaal en vertrouwd: in een landschap, een gevonden stuk hout, het invallende licht, een herinnering. Globalisering hoeft blijkbaar niet tot onthechting te leiden. Of misschien doet ze dat juist wel, en ontstaat als tegenbeweging, bijna als natuurlijke reflex, de behoefte om letterlijk en figuurlijk opnieuw te bepalen waar we staan.

Ook het geheugen krijgt daarom een belangrijke plaats. Meertens omschrijft het niet eenvoudig als een archief van wat voorbij is, maar als iets waarin verleden en toekomst elkaar ontmoeten en richting geven aan ons bestaan. “Het geheugen is meer dan herinneren wat is geweest,” schrijft hij. “Het is ook herinneren wat vergeten is en wat nog komen gaat.” Herinnering als een manier om zich naar de toekomst te bewegen: het blijft een mooie gedachte, zeker wanneer je bedenkt dat ook de toekomst onze blik op het verleden mee bepaalt.

Hetzelfde geldt voor Verwijlen, misschien wel een van de meest actuele gedachten in de tentoonstelling. In een wereld waarin verplaatsing, snelheid en permanente prikkels bijna vanzelfsprekend zijn geworden, stelt Meertens het wonen en verblijven centraal. Mensen zoeken een plek waar ze behoren, schrijft hij, omdat we ons in de grond verloren voelen. Een verblijf biedt de beschutting die nodig is om onze indrukken überhaupt te kunnen verwerken.

Er weerklinkt iets van Hartmut Rosa in die vaststelling: de steeds snellere wereld bemoeilijkt het werkelijk handelen en ervaren, terwijl vertraging ruimte kan maken voor resonantie, voor een verhouding tot de wereld die meer is dan louter passage.

Dat klinkt bijna eenvoudig, maar de vraag die zich automatisch stelt, is luid hoorbaar: waar kunnen we nog verwijlen? Waar krijgen dingen voldoende tijd om betekenis te krijgen? Misschien biedt een tentoonstellingsruimte precies daarvoor een ideale omgeving, gesteld dat je meer dan het gemiddelde van enkele seconden bij een werk blijft stilstaan. Ze voert je visueel naar andere manieren van kijken en denken en verbreedt daarmee je eigen, noodzakelijk beperkte perspectief. Noem het een andere vorm van globalisering.

FUNDAMENTEEL 2 pretendeert uiteindelijk geen antwoorden te formuleren. Daarvoor zijn de kunstenaars, materialen en uitgangspunten te uiteenlopend, maar juist daarin ligt de coherentie van het betoog. In het laatste hoofdstuk, Ontbergen, schrijft Meertens over beelden die ontstaan “in het duister van het niet weten”. Het onbekende wordt hier geen probleem dat opgelost moet worden, geen leegte om te vullen, maar een ruimte waarin iets nieuws kan verschijnen.

In een kunstwereld die voortdurend onderzoekt, bevraagt en nieuwe territoria verkent, blijkt oriëntatie dan misschien niet te bestaan uit weten waar we naartoe gaan. Misschien volstaat het voorlopig om opnieuw te weten waar we staan.