Het S.M.A.K. viert de (Belgische) schilderkunst

Posted By Frederic De Meyer

Het lijkt wel alsof de vraag al sinds mensenheugenis gesteld wordt: is de schilderkunst niet dood en begraven? Een zinloze bedenking, tenzij je gelooft dat het medium de boodschap is (ik niet), of dat kunst op zich niets essentieels meer te vertellen heeft — een moment dat volgens Arthur Danto ongeveer samenviel met de opkomst van Warhols Brillo Boxes.

Aan het ‘grote’ publiek zal het niet liggen: zij bleven, zonder onderscheid tussen hedendaags of klassiek, in drommen aanschuiven voor schilderkunst. Enkel een kleine elite van topgalerieën en bijhorende kunstexperten bleek vatbaar voor het idee dat de magie van schilderkunst verdween. Echt verrassend is dat niet. Het verstand — de ratio — blijkt volgens wetenschappers immers een uitwasem van onze emoties. Wie het verstand loskoppelt van het gevoel — zoals conceptuele kunst vaak nastreeft — snijdt kunst los van haar navelstreng, waardoor ze verdwaalt in een betekenisloze woestijn. Maar betekenis in en van kunst is nooit verdwenen; ze wachtte slechts in de luwte op haar terugkeer.

De tijden lijken er meer dan rijp voor. Schilderkunst is vandaag opnieuw bijzonder actueel, misschien wel als tegenbeweging tegen onderliggende maatschappelijke verschuivingen. De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han legt in ‘De crisis van het narratieve’ de vinger op de wonde wanneer hij stelt dat de Grote Verhalen zijn vervangen door een overvloed aan informatie, die het leven herleidt tot een simultane beleving. Het ‘aura’ van het verhaal — hij haalt zijn gram bij Walter Benjamin — ontstaat in de spanning tussen het nabije gekende en de ‘verte’, het onbekende, het onverklaarbare. Doordat we alles onmiddellijk als informatie voorgeschoteld krijgen en overal causale verbanden zien, missen we die ‘verte’, en daarmee ook een groot stuk van het aura van ons bestaan. “De wereld die verklaarbaar is, is niet vertelbaar.”

Juist dat narratieve aspect ontbreekt in veel conceptuele kunst, die enkel nog de verklaring voorschotelt. Schilderkunst is bij uitstek een ontmoeting met de verte, met het verhaal — het Grote Verhaal, als je schilderkunst ziet als een langdurige, noodwendige evolutie, maar evengoed een persoonlijk verhaal. Kunst wijst ons terug op dit groter verhaal, door ons mensenleven in een beweging te plaatsen die ons overstijgt en ons terug te brengen naar de betovering van het leven.

Geheel anders dan het narcistische spiegelbeeld dat de slimme schermen ons voorhouden, heeft een schilderij de mogelijkheid om jou aan te kijken — vanuit een positie die zich buiten jezelf bevindt. Een schilderij, een goed schilderij tenminste, dwingt je in de positie van de ander, omdat een groot deel van wat je waarneemt, verborgen blijft — in de verte. Zo bekeken biedt kunst, en misschien wel vooral schilderkunst, een antwoord op Byung-Chuls crisis van het narratieve.

Dat een vooraanstaand museum als het SMAK, temidden van interne turbulenties, een tentoonstelling wijdt aan hedendaagse Belgische kunstenaars (of kunstenaars die tijdelijk in België verbleven), is dan ook een verademing. Al moet ik toegeven dat ik met evenveel enthousiasme als schroom de tentoonstelling binnentrad. Hadden niet een aanzienlijk aantal kunstenaars in een open brief gewaarschuwd dat zij zich “geïnstrumentaliseerd (kunnen) voelen omdat hun integriteit en kunst ongevraagd worden ingezet als legitimatie voor het huidig beleid”? Ver van mij de ambitie om me hieraan schuldig te maken — al was het maar via mijn eenvoudige bezoek.

Toch zou het als kunstliefhebber van slechte wil getuigen om omwille van dat gegeven de kans aan zich voorbij te laten gaan. Wat de achterliggende bedoelingen ook mogen zijn: het feit dat het museum haar vaak elitaire smaak tijdelijk laat varen om een eclectisch beeld te schetsen van wat jonge lokale kunstenaars bezighoudt, mag gerust met enthousiasme onthaald worden. Natuurlijk, het had vroeger gekund — en vaker. Maar soit, het is er nu.

Is het de moeite? Niet elk werk, wat mij betreft, maar dat hoeft ook niet. De ervaring is hoe dan ook overweldigend. Had elk werk mij persoonlijk kunnen bekoren, dan was ik vermoedelijk aan een esthetische overdosis bezweken. Liever bleef ik wat langer stilstaan bij enkele werken die intuïtief een verhaal suggereerden, of beter: die me uitnodigden om mijn eigen Grote Verhaal te verzinnen, door de ‘verte’ die erin vervat ligt te verkennen.

Liever dan die werken te beschrijven, laat ik je achter met een visuele impressie. Maar laat dat je vooral niet tegenhouden om zelf op zoek te gaan naar jouw verhaal, doorheen deze expo. Materiaal genoeg.

Painting after Painting loopt tot 2 november 2025 in het SMAK, Gent.