Michiko Van de Velde en de dubbele lagen van het licht

Posted By Gilbert Putteman

Haar Japanse voornaam luidt Michiko, letterlijk vertaald: “de spirituele weg”. Alsof haar levenspad bij geboorte al in zachte lijnen was uitgetekend. Ze groeit op tussen twee werelden, twee tijden, twee lichtbronnen – België en Japan – en die dubbele worteling vormt het vertrekpunt van haar artistieke blik.

Haar vele reizen wakkerden een nieuwsgierigheid aan voor kleuren, lichtintensiteiten en subtiele variaties in zonlicht – verrijkt met een fascinatie voor podiumverlichting die, zo vermoedt ze, in haar genen besloten ligt. Op zevenjarige leeftijd maakte ze haar eerste schilderijen onder begeleiding van een leraar. Later studeerde ze aan de Nationale School voor Beeldende Kunst van Ter Kameren en aan Central Saint Martins in Londen. Van bij het begin draaide haar werk om één thema dat ze nooit meer zou loslaten: het mysterie van licht, tijd en ruimte.

©Michiko Van de Velde, Licht, 2020

Het gezag van het licht

Kunstenaars hebben zich al eeuwenlang gebogen over dat mysterie. De fotograaf Stephan Vanfleteren citeert in zijn boek Atelier John Berger, die “tijd en licht” de grondstoffen van fotografie noemde. Vanfleteren spreekt soms over oud licht – het natuurlijke licht dat, vermoeid van zijn tocht door de atmosfeer, zijn studio bereikt. “Het is hetzelfde licht,” schrijft hij, “dat ooit binnenviel in de ateliers van de oude meesters in Italië, Holland en Spanje. En het blijft betoverend.”

Michiko Van de Velde deelt die fascinatie. In haar atelier probeert ze licht vast te leggen in zijn vluchtigheid. “In dit land hebben we niet altijd licht,” zegt ze glimlachend. “Daarom probeer ik het te tekenen wanneer het zichtbaar wordt op de muur of de vloer, of wanneer het zich weerspiegelt in mijn raam.” Ze merkt op hoe anders het licht zich gedraagt in Japan dan in België – zachter, diffuus, meer omfloerst – en hoe dat verschil haar telkens opnieuw blijft boeien.

Equinoxes and streetlight, site specific installation on the wall, Quai4 galerie, 2022

Het licht, en nogmaals het licht

Een groot deel van haar oeuvre draait rond licht in al zijn gedaanten. Haar band ermee is niet enkel artistiek, maar ook filosofisch. Het zonlicht verwijst voor haar naar vergankelijkheid, naar het verstrijken van tijd. “De verschijningen van het licht die wij waarnemen, vertellen ons iets over de reis van elke lichtstraal naar onze planeet,” zegt ze. “Het is die reis die ik wil vastleggen.”

Via installaties, schilderijen en video’s onderzoekt ze de talloze variaties in kleur, intensiteit en vorm, en de levenskracht die licht in zich draagt. Met haar verfijnde werk nodigt ze de kijker uit om de werkelijkheid te zien door het licht dat zij modelleert. “In Japan bestaan er 158 woorden voor het licht,” glimlacht ze. En inderdaad: in haar handen krijgt onze relatie met licht en ruimte zowel een poëtische als een metafysische dimensie.

©Michiko Van de Velde, “l’espace poétique”, 2014

Slow art

Michiko neemt haar tijd. Haar schilderijen ademen rust en concentratie. Ze spreekt over haar espace poétique, een verwijzing naar Gaston Bachelards essay La Poétique de l’Espace. Daarin zoekt ze naar leegte – plekken waar enkel licht nog plaats inneemt. Zo ontstaan werken waarin elke afleiding is weggefilterd, om ruimte te laten voor stilte. “Als we goed luisteren,” schreef Ilja Leonard Pfeijffer, “horen we het licht zachtjes zingen.” Michiko laat ons dat horen.

In een van haar installaties toont ze keramische bladeren van de Ginkgo Biloba, de boom die de atoombom van Hiroshima overleefde. Met de Japanse kintsugi-techniek herstelde ze de gebroken bladeren met goud. De littekens verwijzen naar de ramp, maar staan tegelijk symbool voor de veerkracht van de natuur tegenover menselijk ingrijpen.

©Michika Van de Velde, Spring 1946, 2019-2025

Komorebi – het licht tussen de bladeren

In ander werk onderzoekt Michiko hoe het licht gefilterd wordt door bomen – het Japanse woord komorebi beschrijft precies dat fenomeen. Ze vertelt hoe snel die lichtvlekken over het witte blad schuiven door de rotatie van de aarde. “Tegen de tijd dat ik een lijn trek, is de vlek al verschoven,” zegt ze. Toch probeert ze met losse hand de ronde vormen te vangen, de schaduw van beweging vast te houden in een moment dat al voorbij is.

Het licht als ontmoetingsplaats

Haar dubbele afkomst komt letterlijk tot uiting in werken waarin ze het gelijktijdige licht van Tokyo en Brussel onderzoekt. Tweemaal per jaar, vertelt ze, vallen de zonsopgang in Brussel en de zonsondergang in Tokyo samen — een poëtisch en astronomisch kruispunt dat ze probeert te vangen in beeld.

Ook in haar monumentale werk voor het EFRO-project Tournai Unesco Experience bracht ze hemel en aarde samen. Op een oppervlakte van 400 vierkante meter tekende ze het traject van de schaduw van de twee westelijke torens van de Notre-Damekathedraal van Doornik. Op de dag van de zomerzonnewende projecteerde de zon haar pad op de grond; Michiko legde dat vast in een reeks schijven van Carrara-marmer en Belgische blauwe hardsteen, gerangschikt in een subtiele stippellijn die om de vijf zonneminuten de stand van het licht markeert. Een dubbele zonnewijzer die de traagheid van de hemel zichtbaar maakt in steen – een “subtiel astronomisch fenomeen”, midden in de stad.

Zelfs vanuit een rijdende trein tracht Michiko de vluchtigheid van het landschap en het licht te vangen. Ze noteert kleuren, registreert schaduwen, ordent indrukken in grisailles, en transformeert die vervolgens in schilderijen op ware grootte. Steeds opnieuw probeert ze dat ene ongrijpbare moment te vangen waarin tijd, licht en ruimte samenvallen.

Werk van Michiko Van de Velde is onder meer te zien in de groepsexpo ‘Fire’ georganiseerd door de Borghossianstichting in villa Empain te Brussel. Klik hier voor alle info. De tentoonstelling loopt van 25 september 2025 tot 1 maart 2026 (telkens van dinsdag tot zondag en dit van 11u tot 18u.).