Nayra Martín Reyes werd geboren op een paradijselijk eiland. Vulkanisch, relax, carnavalesk, Teneriffe heeft alles om toeristen te lokken, deze die, om de woorden van Ilja Leonard Pfeijffer te parafraseren, “op hun zoektocht naar een authentieke en unieke ervaring de authentieke en unieke ervaringen van anderen imiteren.” Onder de maagdelijke palmbomen schuilen niettemin duistere lagen, het druipt er nog van het bloed van de oorspronkelijke Afrikaanse bevolking, de Guanches, uitgemoord door de Spanjaarden in de XVe eeuw. Een genocide die nergens in de Spaanse geschiedenisboeken voorkomt.
Kan je uit een diepgeworteld schuldbewustzijn de noodzaak voelen om kunst te maken? Het latinabloed van Nayra kolkt van kinds af aan bij het idee van onrecht. Het is op talrijke manieren het basisingrediënt van haar kunst, of het nu de vorm aanneemt van performances en installaties, of van schilderijen, waar ze mee begon en waar ze nu door de kleinere ruimte van haar huidig atelier in Gent naar teruggrijpt.
Maar zodra ze de kans ziet, pakt ze het grootser aan. Wanneer ik enkele maanden geleden haar atelier bezocht dacht ze al grondig na over de uitnodiging van het kunstcentra van de Canarische Eilanden in Santa Cruz de Tenerife, waar ze tot 14 maart in de Sala de Arte Contemporáneo (SAC) tentoonstelt. De installatie op de expo geeft meteen een antwoord op mijn oorspronkelijke vraag: of je vanuit een gevoel van historisch onrecht kunst kan maken, en hoe dit er dan zou uitzien.
‘Xaxo’: Wat doen mijn voorouders in een museum?
Is het legitiem om menselijke lichamen tentoon te stellen alsof ze etnische curiositeiten zijn? Nayra Martín stelt deze vraag onverbloemd aan de Canarische samenleving. ‘Xaxo’ verwijst rechtstreeks naar de controverse rond de Guanche mummie tentoongesteld in het Museo Antropológico de Madrid (MAN), en het onvermijdelijke debat over waar geschiedenis moet worden tentoongesteld. “Musea in Europa en de wereld zijn gebouwd op gestolen erfgoed van de koloniën. Een deel van deze instellingen komt voort uit de evolutie van de rariteitenkabinetten uit de 15e eeuw, van de veroveraars die ‘vreemde dingen’ vonden en ze tentoonstelden. En ze hebben nog steeds dat soort relatie met wat ze laten zien,” legt Nayra uit.
Met haar installatie in het museum behandelt ze dus de achilleshiel van de eilandidentiteit: de open wonden die voortkomen uit het kolonisatieproces van de archipel. De titel van de tentoonstelling verwijst naar de naam die de inheemse Canario’s gaven aan gemummificeerde lichamen, in tegenstelling tot de algemene Europese term ‘mummie’. Volgens Nayra “moeten de xaxo’s van de Barranco de Herques, net als alle andere die daarbuiten zijn, worden teruggegeven aan hun eiland en hun gemeenschap. De voortdurende weigering van het museum en de Spaanse regering toont duidelijk een kolonialistische houding ten opzichte van de Canarische Eilanden, die moet worden aangepakt,” verdedigt ze.
Haar interventie in het museum vormt dus een aanklacht tegen dit historisch onrecht, al ziet ze er evengoed mogelijkheden in om nieuwe verhalen te creëren via dezelfde ruimte. Het leidt tot een ongemakkelijke dubbelzinnigheid. Zo stapt ze voor de expo zelf in een vitrine en exposeert haar eigen lichaam, op zoek naar het ongemak die dit teweeg kan brengen bij het publiek, met de impliciete vraag waarom we het tentoonstellen van het lichaam van de oorspronkelijke bewoners van de Canarische eilanden vanzelfsprekend vinden, maar ons ongemakkelijk voelen bij het zien van een naakt, levend lichaam in datzelfde museum.
En hoe zit het met de schuldvraag? Voor de installatie maakte Nayra een film waarin ze haar weelderig krullende haardos afscheert. Een ritueel met heel veel betekenislagen. Waar de handeling in sommige culturen wordt gezien als een daad van vernedering en onderwerping, wordt het in andere gezien als een daad van reiniging of religieuze toewijding. ZO is het doorheen deze installatie van Nayra ook steeds schipperen tussen tegenstrijdige gevoelens: het respect en nederigheid tegenover de cultuur van de oorspronkelijke bewoners van het eiland, afgewogen tegen de daad van vernieuwing en het principe van ‘nataliteit’ in de betekenis die Hannah Arendt eraan gaf. Beide uitersten, hoe tegengesteld dan ook, zijn niet noodzakelijk onverzoenbaar, lijkt Nayra aan te geven.
XAXO Nayra Martin Reyes, Centros de Arte de Tenerife @ Edgar Cerdeña / Aday Bethencourt
De expo XAXO met werk van Nayra Martín Reyes loopt tot 14 maart in het SAC – Sala de Arte Contemporáneo, Centros de Arte de Tenerife. Meer info vind je op de website van Nayra.
Een volledig verslag van het atelierbezoek aan Nayra vind je in #13 van TheArtCouch magazine.
- Adverteer je evenement of dienst in de lente-editie van TheArtCouch magazine! - januari 11, 2026
- Magritte en de aura van een kunstwerk - januari 10, 2026
- De zin (en onzin) van een kunstopleiding - januari 9, 2026
