‘Drawn Void,’ Steven Baelen en de leegte tussen kijken en zien

Posted By Frederic De Meyer

De getekende leegte. Het is een bizarre notie die me naar de Zebrastraat lokte, een oxymoron bijna: betekent tekenen niet juist vullen, lijnen en vlakken gebruiken om ten minste ‘iets’ voor te stellen? Ofwel was de titel een goedwillende boutade, ofwel school er meer achter. In beide gevallen was mijn nieuwsgierigheid alvast gewekt.

Het wordt al in de eerste ruimte duidelijk dat er van leegte in het werk van Steven Baelen nauwelijks sprake is. Papier en canvas zijn veelal overdadig gevuld met een wild maar gecontroleerd lijnenspel, waartussen het zoeken is naar enige witruimte. De leegte uit de titel moet dan ook ergens anders naar verwijzen.

Maar naar wat?

Het biedt alleszins voer voor speculatie. Je kan niet niets zien wanneer je kijkt, en als vertaling van het zien kan je dus evenmin een ‘niets’ tekenen. In het verlengde daarvan zou je de daad van het tekenen zelf als een vorm van leegte kunnen beschouwen: wat op papier verschijnt, blijft noodzakelijk een afgeleide van wat werd gezien. Een spoor, een schijn, een poging om iets vast te houden wat zich nooit volledig laat overbrengen. O simulacre!

Nog een stap verder dan, iets psychologischer: wat als de omzetting van een ruimte in een tekening uiteindelijk minder zegt over die ruimte dan over degene die haar waarneemt? Wat als tussen het geziene en het zien zelf precies die leegte ligt waarnaar de titel verwijst?

Ik heb Steven Baelen zelf nooit gesproken en weet dus niet of deze denkpiste bij hem zou blijven plakken. Maar als je, zoals ik, kunst beschouwt als een uitnodiging om verder te denken, als een vertrekpunt voor denkpaden waarvan je vooraf niet weet waar ze eindigen, kan ik moeilijk anders dan mijn gedachten rond die mogelijkheid wat verder de vrije loop laten.

De honderden, wellicht duizenden lijnen waarmee Baelen een kamer, een atelier of een interieur opbouwt, vormen dan misschien niet zozeer een afbeelding van een buiten ons bestaande ruimte. Ze zouden evengoed gelezen kunnen worden als de neerslag van een innerlijk beleefde ruimte. De tekenaar als interieurtekenaar, maar dan van een interieur waarvoor geen bouwplan bestaat: het fluïde decor van de eigen belevingswereld.

Dat interieur is merkwaardig genoeg immaterieel. Gedachten, herinneringen, emoties, indrukken: ze hebben geen gewicht, geen volume, geen duidelijk afgebakende plaats, en toch bepalen ze in belangrijke mate hoe wij de wereld ervaren. Volgens een strikt materiële lezing bestaan ze haast uit niets. En toch kan precies dat ‘niets’ zo overweldigend aanwezig zijn.

Misschien ligt daar een mogelijke betekenis van die getekende leegte. De lijnen vullen het blad, maar wijzen tegelijk naar iets wat zich onmogelijk volledig laat tekenen. Ze omschrijven een ruimte zonder haar definitief vast te leggen. Hoe dichter Baelen haar met lijnen lijkt dicht te timmeren, hoe nadrukkelijker voelbaar wordt dat er iets aan ontsnapt.

Misschien beschikken we eenvoudigweg over een te beperkte woordenschat om die innerlijke wereld naar waarde te schatten. Bewustzijn, gevoel, intuïtie, herinnering: het zijn woorden die grote gebieden moeten bedekken, terwijl de ervaring zelf oneindig verfijnder is en op elk ogenblik een nieuwe, onbestaande woordenschat benoodzaakt. Al hoeft die uitbreiding van onze woordenschat misschien niet noodzakelijk uit woorden te bestaan. Een lijn kan soms dichter bij een ervaring komen dan een definitie.

Daarmee verschuift ook de vraag naar de ‘waarheid’ van een tekening. Die hoeft niet te liggen in de mate waarin ze een ruimte correct weergeeft. Misschien bevindt de interessantste waarheid zich juist achter het zichtbare beeld: in de manier waarop iemand die werkelijkheid heeft waargenomen, gefilterd, vervormd en opnieuw opgebouwd.

De tekeningen van Baelen zouden zo gelezen kunnen worden als kaarten van een dubbele ruimte. Ze tonen wat zich voor het oog bevindt, en vaak het proces waarmee het ogenschijnlijke wordt gevormd, maar tegelijk ook iets van de mens die waarneemt en ongewild interpreteert. En tussen die twee, tussen wereld en waarneming, tussen het materiële interieur en het immateriële interieur van degene die het tekent, bevindt zich misschien precies die leegte uit de titel.

Een leegte die dan, paradoxaal genoeg, alleen zichtbaar wordt door haar vol te tekenen.

Drawn Void – Steven Baelen loopt nog tot 6 december in Zebrastraat, Gent. Klik hier voor alle info