Bestaan er andere vormen van bewustzijn, laat staan van zelfbewustzijn? We zullen het nooit met zekerheid weten, stelde de filosoof Thomas Nagel in zijn essay Hoe het is om een vleermuis te zijn. Het essay is intussen zo’n vijftig jaar oud, maar het pleit is nog niet beslecht, zo blijkt uit de heftige debatten die nog steeds welig tieren over dit onderwerp -en ondanks de reuzestappen die we sinds hebben gezet in het begrijpen van onze hersenen. Is (zelf)bewustzijn een ‘emergente’ eigenschap van de werking van onze hersenen — haast een natuurlijk toeval – of blijft het een ‘hard probleem’ dat ons tot een eindeloze cirkelredenering voert?
De redenering van Nagel is dat we ons onmogelijk kunnen verplaatsen in een ander bewustzijn dan het menselijke, daar hebben we niet de juiste instrumenten, noch de juiste taal voor. We zijn als het ware gedoemd te leven met ons menselijk perspectief, dat bovendien nog heel beperkt blijkt te zijn. Maar al kunnen we van nature niet buiten de grenzen van onze menselijkheid treden, dat betekent niet dat wat daar ligt volledig buiten ons bereik valt.
In haar essay over het werk van Georgia O’Keeffe omschrijft de Franse kunstfilosofe Estelle Zhong-Mengual treffend hoe bloemen er vanuit een ander perspectief worden uitgebeeld. Niet vanuit de kijker die naar bloemen kijkt, in een vaas of als nature morte, maar vanuit de levende bloem zelf, die na miljoenen jaren evolutie begrepen heeft dat ze voor haar bestaan afhankelijk is van andere organismen, en het maximale uit de kast haalt om de aandacht te trekken van wezens die er voor haar toe doen. De bloem wordt er niet uitgebeeld als een lokmiddel voor het esthetische menselijke oog, maar als een onweerstaanbare wereld voor de insecten van wie ze afhankelijk is, en die evengoed van haar afhankelijk zijn.
Het is deze symbiose, meer dan de esthetische kwaliteit van de bloem, die volgens Zhong-Mengual het onderwerp vormt van O’Keeffes beroemde bloemen – bloemen waarin generaties kijkers een seksuele symboliek zagen die Georgia steeds heeft ontkend, voor haar waren het ‘enkel’ bloemen zonder symbolische betekenis. Niettemin toont het ons dat wanneer je je ontdoet van de menselijke blik, de werkelijke betekenis van onze omgeving volop kan ervaren. Je verplaatst je in zekere zin in het perspectief van de bloem.
De weergave -ook in de vorm van kunst- blijft menselijk, net als de interpretatie van de symbiose tussen bloem en insect. Toch biedt het de mogelijk om ons een idee te vormen van fenomenen die buiten onze menselijke interpretatie vallen, of althans buiten onze rationele interpretatie van de wereld. Kan je de bloem in dit geval een ‘bewustzijn’ toemeten? Niet in de klassieke zin, vermoedelijk, maar dat betekent niet dat er niets bestaat. O’Keeffe slaagde erin weer te geven hoe het is om een bloem te zijn, of hoe het voelt voor een bij om de wereld van een bloem binnen te treden, dat voor haar een hele universum omvat. De kunst heeft zich in het gebied buiten de menselijke interpretatie begeven, zich weten los te rukken van de menselijke observatie om zich in een andere vorm van bewustzijn te verplaatsen – onbewust, vermoedelijk, maar dat is misschien juist de manier om er te geraken.
Ik heb Renée Pevernagie nog niet ontmoet, maar aan haar werk te zien lijkt ze me eenzelfde zoektocht te ondernemen. De felgekleurde pigmenten in haar weergave van planten komen vreemd over, maar allesbehalve kunstmatig. Ze lijken een andere werkelijkheid te onthullen, een werkelijkheid die zich buiten onze waarneming afspeelt. Niet helemaal, uiteraard – daarvoor zijn we te sterk gebonden aan de manier waarop fenomenen om ons heen zich aan ons openbaren – maar anders, of elders: daar waar de werkelijkheid van de verbeelding zich vermengt met de materiële verschijning van onze omgeving.
Hoe geraak je daar, in die wereld buiten de onmiddellijke perceptie? Aan haar talrijke notities te zien is het eerst een mentaal proces, waarin onderzoek weliswaar een rationele logica volgt en immateriële denkprocessen in kleurformules en concrete aanwijzingen worden gegoten, maar waarin evengoed elke misstap of elk controleverlies aanleiding kan geven tot nieuwe vertakkingen en denkrichtingen die vooralsnog ongekend bleven. De nieuwe landschappen zijn eindeloos. Het is zaak zich er een pad in te kerven, balancerend tussen de wereld van gedachten en waarneming, en de nieuwe mogelijkheden die ze bevatten. Ook al blijft het een menselijk proces, je moet het vertrouwde en het voor de hand liggende durven loslaten om deze nieuwe gebieden te ontginnen.
©TheArtcouch
Het mag niet verbazen dat haar onderzoek haar tot de octopus leidt. Deze speelse, gevoelige en intelligente wezens met hun vertakte hersenen zijn het dichtste dat we voorlopig ontmoeten in onze zoektocht naar andere vormen van bewustzijn, ook al beheppen we ze met termen die louter menselijk zijn – we kunnen nu eenmaal niet aan onze menselijkheid ontsnappen. Hoe het voelt om een octopus te zijn zullen we nooit weten, en kunnen we niet weten. Maar contact leggen met deze vreemde, onbegrijpelijke bewustzijnsvorm leert ons vreemd genoeg veel over onszelf: over onze beperkingen, maar evengoed over onze mogelijkheden. De observatie dwingt ons tot een onvertrouwd perspectief, op een uiterst evasieve kruising tussen bewustzijn en waarneming, tussen verschijnen en zijn.
We weten hoe het is om ons te zijn, ook al ligt dit zo voor de hand dat we er ons vaak niet meer van bewust zijn. Het is de enige zekerheid die we kunnen hebben. Zelfbewustzijn is niettemin een rekbaar begrip. Onze zoektocht naar wat er zich buiten ons om afspeelt, helpt ons de buitengrenzen van onze zelfervaring te verbreden. In de ruimte tussen rationeel onderzoek en intuïtief weten verschijnen nieuwe levensvormen, nieuwe gedaanten die niettemin vertrouwd aanvoelen, misschien juist omdat ze zo natuurlijk zijn – zowel voor ons als voor de organische wereld buiten ons.
Het zijn levensvormen die een gedaante krijgen in het werk van Renée: meer als mogelijkheid dan als zekerheid, maar misschien juist daarom des te waarheidsgetrouwer.
©TheArtCouch
Shadow Work met werk van Renée Pevernagie loopt nog tot 21 juni bij Verduyn Gallery, Moregem. Klik hier voor alle info: https://verduyngallery.com/shadow-work-rene-pevernagie
