Brancusi – wanneer het atelier zelf sculptuur wordt

Posted By The ArtCouch

Een kunstenaar laat zelden alleen kunstwerken na. Er blijven ateliers achter, voorwerpen, gereedschap, foto’s, toevallige schikkingen die nooit voor een publiek bedoeld waren maar achteraf haast onvermijdelijk iets lijken te vertellen over de manier waarop iemand dacht. Bij Constantin Brancusi gaat dat nog een stap verder. Zijn atelier was geen neutrale ruimte waarin sculpturen toevallig ontstonden. Het werd gaandeweg zelf onderdeel van zijn kunst.

Precies dat gegeven staat centraal in Brancusi: The Artist and His Studio, de grote tentoonstelling die momenteel de volledige zesde verdieping van het Museum of Modern Art in New York inneemt. Het MoMA brengt daarvoor uitzonderlijk uitgeleende werken uit het Atelier Brancusi van Centre Pompidou samen met de eigen collectie en Amerikaanse bruiklenen. Naast sculpturen zijn er ook handgesneden meubels en sokkels, gereedschap, films, foto’s en archiefstukken te zien.

Meer dan veertig jaar lang, van 1916 tot zijn dood in 1957, werkte Brancusi aan de impasse Ronsin in Parijs. Hij leefde er, ontving vrienden en verzamelaars en presenteerde er zijn beelden. Vooral vanaf de jaren twintig trok hij zich steeds meer terug uit het klassieke tentoonstellingscircuit. Wie zijn werk wilde zien, kwam naar hem toe. Dat was geen louter praktische keuze. Brancusi wilde bepalen hoe zijn sculpturen zich tot elkaar, hun sokkels en de ruimte verhielden.

Daarmee vervaagde een onderscheid dat voor sculptuur eeuwenlang vanzelfsprekend leek: waar eindigt het kunstwerk en begint de sokkel? Bij Brancusi krijgen de vaak ruw gehouwen houten of stenen basissen evenveel aandacht als het gepolijste beeld dat erop rust. Zelfs zijn meubels bewegen zich ergens tussen gebruiksvoorwerp en sculptuur.

Bekende werken als Leda, Bird in Space en Fish tonen hoe ver Brancusi vormen kon reduceren zonder hun onderwerp helemaal prijs te geven. Andere motieven, zoals Mlle Pogany en The Kiss, keerde hij doorheen de jaren telkens opnieuw om, in andere materialen en configuraties. Het origineel was bij hem kennelijk minder een eindpunt dan een mogelijkheid die opnieuw kon worden onderzocht.

Ook fotografie speelde daarbij een opmerkelijke rol. Brancusi raakte ontevreden over de manier waarop anderen zijn werk fotografeerden en begon het daarom zelf te doen. Zijn foto’s dienden niet alleen om beelden te documenteren, maar ook om verhoudingen, licht, beweging en wisselende constellaties in het atelier te onderzoeken. Het MoMA brengt meer dan alleen die foto’s samen; de tentoonstelling maakt zichtbaar hoe sterk kijken, maken en presenteren bij hem in elkaar overliepen.

Misschien is dat uiteindelijk het fascinerendste aan deze tentoonstelling. Brancusi zocht de essentie niet alleen door vormen steeds verder te vereenvoudigen. Hij bleef ook hun omgeving herschikken, alsof geen enkel beeld op zichzelf volledig kon bestaan.

Het atelier was daardoor geen verpakking van zijn oeuvre, het was het oeuvre zelf in beweging.

Brancusi: The Artist and His Studio loopt nog tot 27 februari in het Museum of Modern Art, New York

Constantin Brancusi. Self-portrait in the studio with Endless Columns I–IV, Fish (1930), Leda (1926). c. 1934. Glass negative, 5 7/8 × 3 15/16″ (15 × 10 cm). Centre Pompidou, Paris, Musée national d’art moderne-Centre de création industrielle, Constantin Brancusi Bequest, 1957. PH 854. Digital Image © CNAC/MNAM, Dist. RMN-Grand Palais / Art Resource, NY. © Succession Brancusi – All rights reserved (Adagp) 2026
Constantin Brancusi. View of the studio: Princess X (1915–16), Bird in Space (1927, bronze), Leda (1926), Endless Columns I–III (1925, 1926, and c. 1928), Exotic Plant (1923–24). c. 1929. Gelatin silver print, 11 3/4 × 9 3/ (29.8 × 23.8 cm). Centre Pompidou, Paris, Musée national d’art moderne-Centre de création industrielle, Constantin Brancusi Bequest, 1957. PH 79 A. Digital Image © CNAC/MNAM, Dist. RMN-Grand Palais / Art Resource, NY. © Succession Brancusi – All rights reserved (Adagp) 2026
Installation view of Brancusi: The Artist and His Studio on view at The Museum of Modern Art, New York, from October 25, 2026, through February 27, 2027. Photo by Jonathan Dorado © The Museum of Modern Art, New York
cover foto: screenshot ©Museum of Modern Art