‘After Nature’, wanneer de natuur meer wordt dan wat ze is

Posted By The ArtCouch

Kunstenaars hebben de natuur altijd geobserveerd. Soms met bijna wetenschappelijke nauwkeurigheid, soms vluchtig, vanuit herinnering of intuïtie. Maar even vaak zetten ze haar naar hun hand. Ze herschikken landschappen, brengen planten en dieren samen die elkaar in werkelijkheid nooit zouden ontmoeten, vergroten, verkleinen, verdichten of laten verdwijnen. Wat ontstaat is dan niet langer waarheidsgetrouw in de strikte betekenis van het woord, maar daarom misschien niet minder werkelijk. Integendeel: het beeld nestelt zich in onze verbeelding en wordt zo onderdeel van de manier waarop we de werkelijkheid begrijpen.

Roelant Savery (1576–1639) wist dat al vier eeuwen geleden. De in Kortrijk geboren schilder observeerde fauna, flora en landschappen bijzonder nauwkeurig, maar bracht die elementen vervolgens samen in verzonnen werelden waarin natuur vooral overvloedig, wonderlijk en soms ronduit onmogelijk werd. Dieren uit verschillende continenten verschijnen er naast elkaar, rotsformaties worden dramatischer dan ze ooit in werkelijkheid konden zijn en planten groeien in een bijna onuitputtelijke variatie.

Precies die combinatie van observatie en verbeelding vormt het uitgangspunt van After Nature. Beauty and Decay, from Savery to Today, waarmee Abby in Kortrijk de 450ste verjaardag van Savery viert. Meer dan twintig werken van de kunstenaar worden er samengebracht met werk van ruim dertig hedendaagse kunstenaars. Daarbij krijgt Savery’s natuurbeeld onvermijdelijk een andere lading. Wat voor hem nog een wereld van overvloed kon zijn, bekijken we vandaag tegen de achtergrond van biodiversiteitsverlies, klimaatverandering en het verdwijnen van soorten.

Abby kan daarvoor putten uit een bijzonder ruime eigen Savery-collectie, aangevuld met bruiklenen uit onder meer het Mauritshuis, KMSKA, MSK Gent en La Boverie. Ook de recent als Vlaamse Topstukken erkende Plundering in een dorp uit 1604 en Twee paarden en palfreniers uit 1628 maken deel uit van de tentoonstelling.

Een prominente plaats is weggelegd voor Bram Demunter. Net als Savery bouwt hij werelden waarin planten, dieren, menselijke figuren, mythologie en persoonlijke verhalen samenkomen. Tijd en ruimte verliezen er hun vanzelfsprekendheid. Demunter krijgt een volledige zaal ter beschikking, met bestaande schilderijen, tekeningen en sculpturen en nieuw werk dat speciaal voor After Nature werd gemaakt.

Elders krijgt Savery’s universum uiteenlopende hedendaagse vertakkingen. Werk van onder anderen Louise Bourgeois, Berlinde De Bruyckere, Otobong Nkanga, Matt Collishaw, Bianca Bondi, Gideon Kiefer en Friedrich Kunath wordt gecombineerd met dat van een nieuwe generatie kunstenaars. Het museum krijgt daardoor iets van een hedendaags rariteitenkabinet, een vorm die eigenlijk bijzonder goed aansluit bij Savery’s eigen fascinatie voor het uitzonderlijke, vreemde en zeldzame.

Ook nieuw werk speelt een belangrijke rol. Ruth Aerts, Younes Baba-Ali, Veronika Bezdenejnykh, Leendert Van Accoleyen en Pauline Boudry & Renate Lorenz kregen een opdracht voor de tentoonstelling. Boudry & Lorenz bouwen in de kapel een zeven meter hoge houten rollercoaster waarop een rijdende luidspreker voortdurend hetzelfde traject aflegt. Klimmen en dalen worden er een eindeloze cyclus van verval en heropleving.

Misschien krijgt Savery’s werk vandaag nergens meer betekenis dan bij de dodo. Hij behoort tot de kunstenaars die het dier nog tekenden en schilderden voordat het in de zeventiende eeuw door menselijk handelen uitstierf. De vogel is sindsdien uitgegroeid tot een bijna archetypisch beeld van verlies. Ruth Aerts laat hem in Abby Café opnieuw verschijnen, in de vorm van een vlucht dodo’s — een onmogelijk beeld, en juist daarom misschien een passend antwoord op Savery.

After Nature kijkt zo tegelijk achteruit en vooruit. De tentoonstelling laat zien hoe de natuur door kunstenaars voortdurend wordt bekeken, herschikt en opnieuw uitgevonden, maar ook hoe onze eigen blik erop verandert. Wat vier eeuwen geleden nog kon verschijnen als een schijnbaar onuitputtelijke wereld van overvloed, zien we vandaag steeds vaker als iets kwetsbaars.

Misschien is dat precies waarom Savery nu opnieuw zo actueel voelt. Zijn landschappen tonen geen natuur zoals ze werkelijk bestaat, maar zoals ze in de verbeelding zou kunnen bestaan. En soms is het juist zo’n verzonnen wereld die ons scherper doet beseffen wat er in de echte op het spel staat.

Roelant Savery. Wisent aangevallen door drie honden, ca. 1626. Collectie Abby Kortrijk. Foto: KIK-IRPA, Brussel.
Antoine Roegiers. Le témoin silencieux, 2025. Privécollectie Henk Wackenier. Foto: courtesy of the artist and Keteleer Gallery.
Otobong Nkanga. Uit de reeks Alterscapes: Playground, 2005. Foto: courtesy of the artist.
Bram Demunter in zijn atelier. Fotografie © Stad Kortrijk

After Nature. Beauty and Decay, from Savery to Today loopt van 30 oktober 2026 tot 11 april 2027 in Abby in Kortrijk.