At the Window: David Claerbout in Kasteel van Gaasbeek

Posted By Patrick Auwelaert

David Claerbout (Kortrijk, 1969) is een internationaal bekend kunstenaar wiens werk zich bevindt op het snijvlak van fotografie, video, digitale technologie, AI, tijd en filosofie. In het Kasteel van Gaasbeek is nog tot half november onder de titel At the Window een nieuwe expo van hem te bezoeken. Het hoogtepunt ervan is Claerbouts jongste video: The Woodcarver and the Forest (2025). Daarnaast stuit je, als je het museumparcours volgt, op nog acht andere, oudere werken van hem, waaronder zwart-witfoto’s, een schilderij op papier en videoprojecties.

Lichamelijk raakpunt

‘Ik geloof nog steeds dat het ritme van onze ademhaling een natuurlijkere manier is om de tijd te meten dan om het even welke klok.’ Die uitspraak van David Claerbout is van essentieel belang als je zijn werk wilt begrijpen. Hij werkt immers niet met geschematiseerde, mechanische of getemde tijd, zoals seconden, minuten en uren, maar speelt met noties van tijdeloosheid die hij parallel laat lopen met tijdelijke situaties. Tegelijk probeert hij daar in elk werk aan te ontsnappen. Hij maakt nieuwe tijd of herschept verleden tijd. Bezoekers die vanuit een exterieure omgeving een ruimte betreden waarin een video van Claerbout speelt, worden geconfronteerd met beelden die in eerste instantie niet beantwoorden aan het tijdsbesef waarmee ze de ruimte binnenkwamen. Claerbout hoopt dat er zich vanaf dan een tweede snelheid of traagheid van tijd ontwikkelt. Zijn doel is om met behulp van virtuele media, zoals video, een lichamelijk raakpunt te vinden. Hij is daarbij vooral geïnteresseerd in de effecten van digitale beelden op ons metabolisme: hoe onze fysieke en zintuiglijke reflexen veranderen als reactie op prikkels in een steeds digitalere omgeving. In het geval van Reflecting Sunset (2003, 38 minuten, in een loop)– een stilstaande videoproductie in zwart-wit van een deels kunstmatige zonsondergang zoals die in de glazen voorgevel van het Stazione Marittima in Napels weerspiegeld wordt – is dat de manier waarop het oog zich de verblinding door de zon herinnert.

Fotografisch-filmische beelden

David Claerbout studeerde schilderkunst en grafiek aan Sint-Lukas in Gent. Hij kreeg er een zeer academische opleiding die bijna als enig doel had om oude meesters te kopiëren. Omdat hij er als schilder niet in slaagde om een eigen beeldtaal te ontwikkelen, besliste hij in 1994 om geen eigen werk meer te creëren en alleen nog te werken met gevonden beelden. Rond 1995 zette hij op subtiele wijze oude archieffoto’s om in fotovideo’s, waarin bepaalde beeldelementen nauwelijks zichtbaar bewegen. Zo gaf de kunstenaar de beelden de zekerheid van vooruitgang, van het heden mee. Die spanning tussen stilstand en beweging, tussen verleden en heden is typisch voor veel van zijn vroege werken.

Vanaf begin 2000 begon Claerbout in omgekeerde richting te werken: hij bewerkte filmische beelden digitaal zodat ze meer fotografische kenmerken kregen. Zo realiseerde hij sterk atmosferische, fotografisch-filmische beelden die de inherente aspecten van die beelden onderzochten. Hij confronteerde ons op die manier met hoe foto’s zich in de tijd kunnen ontrollen zonder film te zijn, en met hoe films in de tijd kunnen verstillen zonder foto’s te zijn. De digitale manipulatie die daarmee gepaard ging, was vaak zo subtiel dat de grens tussen echt en bewerkt sterk vervaagt. In recent werk maakt Claerbout trouwens veel gebruik van 3D-modellering en rendering: het met de computer genereren van digitale afbeeldingen op basis van ruwe data. Deze digitale afbeeldingen zijn bijvoorbeeld afkomstig van een model. Het is de laatste grote stap bij het genereren van een animatie of een afbeelding. Hij doet het soms tot het punt dat alles digitaal is gereconstrueerd. Een voorbeeld van zo’n digitale reconstructie is de virtuele heropbouw van een historisch moment, bevroren in een oneindige tijdsloop.

Ervaringsdimensie

Uit het voorgaande kunnen we afleiden dat David Claerbout tijd niet als iets lineairs beschouwt, maar als een ervaringsdimensie die vervormbaar, rekbaar en subjectief is. Zijn filosofische benadering van tijd is sterk beïnvloed door fenomenologie, filmtheorie en mediafilosofie. Hij gebruikt beeld en technologie niet om tijd te meten, maar om tijd voelbaar te maken. Daarmee sluit hij aan bij Maurice Merleau-Ponty, een Franse fenomenoloog die stelde dat tijd geen externe klok is, maar ingebed ligt in onze zintuiglijke ervaring van de wereld. Toegepast op Claerbouts werk brengt dat met zich mee dat de kijker gedwongen wordt tot aandachtig, traag kijken en dat de tijd van het werk niet opgelegd is, maar zich ontvouwt op basis van hoe je kijkt. Zijn werk is daardoor anti-spectaculair: het eist duur en aandacht, in plaats van snelle consumptie. Die aanpak vindt zijn echo bij filosofen als Henri Bergson, die het onderscheid maakt tussen meetbare tijd (chronos) en ervaren tijd (durée).

Contemplatie

At the Window, Claerbouts nieuwste tentoonstelling, lijkt op het eerste gezicht een anachronisme: digitale kunstwerken in een eeuwenoude kasteelomgeving als deze van het Kasteel van Gaasbeek, met bijbehorende sier- en groentetuinen, een museumtuin, fruitbomen, vijvers, een park en een bos. Nochtans sluit The Woodcarver and the Forest, Claerbouts jongste video en het hoogtepunt van de expo, daar perfect bij aan. Het werk speelt zich af in een bos met naaldbomen. Te midden daarvan staat een modernistisch betonnen gebouw in de vorm van een rechthoek waarvan de voorgevel uit één grote glaspartij bestaat. In een grote kamer van het gebouw zien we een ambachtsman – een houtsnijder – met verschillende messen houten lepels snijden uit blokken hout. Haast lijkt hij daarbij niet te maken. Geregeld onderbreekt hij zijn werk om naar buiten te kijken, naar het bos voor hem. Daarna werkt hij weer verder. In de video lijkt de tijd langzamer te verstrijken dan hij in werkelijkheid doet. Ernaar kijken leidt als vanzelf tot contemplatie. De repetitieve, langzame bewegingen en de zachte geluiden van het snijden en schrapen vallen onder het fenomeen ASMR (Autonomous Sensory Meridian Response), waarbij auditieve of visuele prikkels een diepe rust kunnen genereren. Zo bekeken is The Woodcarver and the Forest een processuele film die zich voordoet als een zich steeds herhalende kortfilm. Idyllisch tot en met, zo lijkt het toch.

Pas wanneer je voldoende tijd uittrekt om naar de film te kijken, ontdek je er een zekere dubbelzinnigheid in. Het natuurschoon en de dichte bossen verbergen wat er werkelijk aan de hand is. Met het verstrijken van de tijd – de tijd van de film – zien we hoe de bomen een voor een geveld worden en het bos zienderogen verdwijnt. De link is gauw gelegd. De blokken hout waaruit de houtbewerker lepels snijdt, zijn afkomstig van de bomen in het bos. In zijn atelier zie je trouwens enkele hakbijlen staan. Voor we het goed en wel beseffen, blijft er straks niets meer over van het bos. Claerbout lijkt ermee aan te duiden dat overconsumptie overal aanwezig is, zelfs bij wie verstandig consumeert.

Denktank

Naast de video The Woodcarver and the Forest, die te zien is op de bovenste verdieping van het kasteel (helaas niet toegankelijk voor rolstoelgebruikers), kan je tijdens het museumparcours nog acht andere werken van Claerbout bewonderen, alle gerealiseerd tussen 1997 (de video Engeltje) en 2022-2024 (het schilderij op papier Wildfire (Firerapids)). Naast video’s zijn er ook tweemaal twee zwart-witfoto’s te zien: Paris-Genova uit 2000-2007 en Boy at a Window uit 2004.

Bijzonder om weten is dat Claerbouts jongste video nog niet af is. Zelf zegt hij daarover: ‘Het is een open film waar we jaren aan zullen verder werken, en waarvoor we generatieve artificiële intelligentie gebruiken. Maar de rest van de film wordt juist op een heel klassieke, ambachtelijke, en dus arbeidsintensieve manier gerealiseerd. We doen dus het omgekeerde van wat AI belooft. AI wil alles vereenvoudigen door op basis van een prompt (een vraag van de gebruiker) een beeld te genereren. Ik heb AI alleen ingeschakeld als denktank in de ontwerpfase.’

Zwakke beelden

Bij de tentoonstelling hoort ook een catalogus: Birdsong. De uitgave van Hannibal Books bevat stills, voorstudies, schetsen, schilderijen en (studio)foto’s bij drie videoproducties van Claerbout. Naast The Woodcarver and the Forest gaat het om Birdcage (2023) and Backwards Growing Tree (2023). Die laatste video duurt maar liefst vijf jaar! Het boek biedt een boeiend overzicht van welke voorbereidingen er zoal voorafgaan aan Claerbouts video’s. Schrijver en dichter Stefan Hertmans zorgde voor een indrukwekkend, vijf pagina’s tellend gedicht bij een boom in het park van het kasteel, dat hij opdraagt aan de kunstenaar. Verder vallen er in het boek nog teksten te lezen van Isabel Lowyck, de directeur van het Kasteel van Gaasbeek, en van David Claerbout zelf.

De kunstenaar heeft het in zijn bijdrage meer bepaald over de longue durée – de duur die ongeduld oproept. Besluiten doet hij zijn tekst met de volgende paragraaf: ‘Ik merk dat mensen die het over mijn werk hebben vaak spreken over “sterke beelden”. Maar die maak ik niet. Ik kies voor zwakke beelden. Beelden zonder stem, zonder datum, zonder referentiële gebeurtenis, zonder plaats – situaties die zich niet makkelijk laten communiceren. Dat plaatst me in het kamp van de longue durée. Het kamp, het reservaat, waartoe alle verliezers van de geschiedenis behoren. Het non-event bestaat hier. Dankzij de globalisering en het pluralisme zijn de zwakken sterk geworden. Maar in plaats van hun rechtmatige plaats in de geschiedenis te krijgen, worden ze naar het overwinnaarskamp gedreven, en zo getransformeerd dat ze in het enige geaccepteerde model passen – die van de gebeurtenis op de voorgrond, van de dominante gebeurtenis.’

Zowel de expo als de catalogus beklijven en bieden heel wat stof tot nadenken. Wees niet verbaasd als uw perceptie over het fenomeen tijd er grondig door verandert!

De expo ‘At the Window’ van David Claerbout is nog tot 16 november te bekijken in het Kasteel van Gaasbeek, Kasteelstraat 40, 1750 Lennik. Klik hier voor meer info.

David Claerbout, Stefan Hertmans en Isabel Lowyck: Birdsong. Hannibal Books, Veurne, 2025, 128 blz., hardcover, € 49,00. De teksten in het boek zijn drietalig: Engels, Nederlands en Frans. Het boek is verkrijgbaar of te bestellen in elke boekhandel. Je kan het ook kopen in de museumshop van het kasteel.