‘We are still nature’, kunst als onderzoek naar onze plaats in onze omgeving

Posted By Frederic De Meyer

Er is – voorlopig toch nog – geen ontsnappen aan. Hoe hard sommigen ook mogen dromen van een transhumane toekomst, waarin we tot louter bits en bytes zouden worden gereduceerd, blijven we organische, levende wezens, en maken we als dusdanig deel uit van een veel breder organisme: onze omgeving die uit leven bestaat en ons het leven inblaast.

Het vervreemden van die omgeving is een proces dat al eeuwen aan de gang is, ongeveer sinds de wetenschap ons een materieel, mechanistisch wereldbeeld influisterde. Het is merkwaardig te beseffen dat diezelfde wetenschap enkele eeuwen later, op zoek naar het kleinste bestanddeel van de realiteit, tot de vaststelling komt dat materie een immersief verschijnsel is, en dat relaties tussen immateriële gebeurtenissen het fundament vormen van alles wat bestaat. Als alles op de kleinste schaal uit relaties en verbindingen bestaat – zou dit dan niet ook gelden op onze menselijke schaal?

Wellicht is het de wetenschap zelf die hier haar grenzen bereikt. Waar het rationele denken stokt, opent de kunst misschien een ander pad: een kennis van onze omgeving die niet voortvloeit uit analyse, maar intuïtief aanwezig is, als een vorm van onmiddellijk weten. Voelen vervangt het begrijpen, verbinden het ontleden.

De expo We are Still Nature vormt een ideaal vertrekpunt voor deze verkenning. Gastcurator Isabel Devos had de twaalf deelnemende kunstenaars al voor ogen – kunstenaars van wie ze wist dat ze op een bijzondere manier onze relatie met de natuur in hun praktijk verweven. Maar alsof dat nog geen voldoende aanleiding was, vroeg ze hen zich ook te verdiepen in Dear Nature van John Newling: een reeks liefdesbrieven aan de natuur, elke dag één, gedurende 81 dagen, als een vorm van meditatie of bewustwording. Isabel stuurde het boek naar elk van hen – niet zozeer als inspiratiebron, maar als inleiding tot een tentoonstelling waarin de kunstenaars gezamenlijk, als een netwerk van verbindingen, zouden exposeren, ook al kenden ze elkaar niet noodzakelijk.

Dat deze tentoonstelling een thuis vond in de weelderige bloemenwinkels en tuinen van De Egelantier in Otegem kon niet beter vallen: het thema krijgt zo een omgeving als levende getuigenis, en de grens tussen werk en omgeving lost bijna vanzelf op.

De expo presenteert zich aldus als totaalconcept. Het is het symbiotisch geheel oneer aandoen om er stukken uit te willen beschrijven – alsof je het begrip mens aan de hand van de navel zou willen verklaren, of bewustzijn aan de hand van waarneming alleen. Maar in afzonderlijke werken liggen soms stukjes waarheid die het geheel kunnen onthullen, en soms kan je het geheel pas vatten aan de hand van de bestanddelen. Ik doe een poging, met een aantal stukken die me niet als belangrijkste of beste voorkomen, maar als voorbeelden van hoe het complexe weefsel van relaties en betekenis in de expo ook in een enkel kunstwerk samengebald kan liggen.

De Nieuw-Zeelandse kunstenaarskoppel Arja Hop & Peter Svenson toont meteen aan hoe natuur zich verweeft met de grote en kleine menselijke geschiedenis. Zijn ooms vochten mee in de Slag om Passendale, waar ze sneuvelden en hun lichaam – dat nooit werd teruggevonden – zich vermoedelijk vermengde met de aarde. Peter keerde jaren later terug naar die velden om er lokale planten te verzamelen: 66 soorten, waarvan hij de extracten perste om de inherente kleuren te onthullen, die hij in grote formaten liet afdrukken. Vreemd genoeg leverde het onkruid de meest levende kleuren op, in vergelijking met de gedomesticeerde planten. De installatie wordt zo een ijzingwekkende visuele metafoor voor het menselijk leed dat zich in de natuur heeft vermengd – de zelfopoffering en de zinloosheid van de menselijke strijd, oog in oog met de allesoverheersende kracht van een natuur waarvoor het plaatselijke slechts een momentopname is.

©TheArtCouch

Het werk van de Oostenrijkse kunstenaar Lois Weinberger is op allerlei manieren ingebed in de natuur. Isabel kreeg drie werken van het S.M.A.K. in bruikleen. Een ervan, Garten, is meer een concept waarbij een bundel kranten, vanaf het moment van de overeenkomst, in een plas water met onkruid werd gelegd. De waterfles op de grond maakt integraal deel uit van de installatie, benadrukt Isabel herhaaldelijk – misschien onbedoeld alluderend op het systeemdenken dat in elk ecosysteem is ingebed, waar alles van alles afhankelijk is, ook van het meest onooglijke detail. Maar wat vooral bijblijft is het beeld van onze ‘beschaving’ die het in een langzaam maar onvermijdelijk proces moet afleggen tegen de dominante natuurkrachten. De stukjes nieuws die worden aangevreten zijn enkel voor ons relevant — naast en buiten ons heerst een andere orde der dingen, even verpletterend als levensnoodzakelijk.

©TheArtCouch

Laat me deze beknopte rondleiding besluiten met John Newling, de kunstenaar die Dear Nature schreef waarmee we deze expo begonnen. Ook zijn werk laveert voortdurend tussen natuur en cultuur, tussen organische groei en menselijke handeling – niet zozeer als contrast of tegenkracht, maar zoekend naar een harmonieus samenleven. Zijn reeks ‘puddles’, waarvan een selectie in de tuin belandde, vormde al eerder het onderwerp van The Book of Puddles. Daarin vertrekt Newling vanuit het beeld van zijn kleinkinderen die vrolijk door de regen plassen – een alledaags moment dat hem aanzette tot een onderzoek naar de talloze geschiedenissen en kosmische mysteries die besloten liggen in zo’n kleine plas water bij zijn tuinpoort. Beelden van die steeds veranderende plas gaan gepaard met reflecties die tegelijk luchthartig en diepzinnig zijn, en die hoop bieden voor de toekomst van de mensheid, terwijl ze ons herinneren aan het wonder en de kwetsbaarheid van ons bestaan.

©TheArtCouch

“Kunst is wat het leven belangrijker maakt dan kunst,” schreef de Franse Fluxus-kunstenaar Robert Filliou ooit. Het zou mooi als samenvatting kunnen dienen voor deze expo, die zoveel meer biedt dan deze kleine selectie. Ook achter dit citaat schuilen talrijke waarheden, afhankelijk van het zichtpunt of de interpretatie, van het moment of de stemming – maar wat telt is dat we er ons aan herinneren dat dit leven het enige is dat vanuit ons perspectief telt, maar niet eindigt of begint met wat we zijn of zelfs maar ons gevoel van onszelf te zijn. We maken deel uit van iets groter dan onszelf, soms hebben we kunst nodig om er ons aan te herinneren.

We Are Still Nature in De Egelantier, Otegem loopt van 6 juni tot 12 juli 2026, met Dana Seachuga, Eva Pannecoucke, John Newling, Liesbeth Handerickx, Lois Weinberger, Octave Vandeweghe, Liesbeth Henderickx Petra Van Den Berghen, Soetkin Everaert, Arja Hop & Peter Svenson , Studio Do.
Curator: Isabel Devos
Tijdens de tentoonstelling vinden er een aantal lezingen en boekvoorstellingen plaats. Het programma vind je terug op de website van De Egelantier.