De kunst van het curatorschap. Een gesprek met Jan Moeyaert, jarenlang bezieler van Watou

“Ik heb een grenzeloze bewondering voor mensen die iets goed kunnen, die met focus en discipline iets bereiken”, geeft Jan Moeyaert toe, “al is deze bewondering soms van voorbijgaande aard”. We scharen ons bij het haardvuur in de thuisbasis van Jan, Stichting IJsberg in Damme, voor een gesprek met de man die de laatste tien jaar de bezieler was van een van ‘s lands lievelingsfestivals: Watou.

In die tien voorbije jaren zag Jan heel wat kunstenaars de revue passeren. Vaak in een pril stadium, nog voor ze ruime publieke aandacht genoten. Of hij hiermee een kingmaker kan genoemd worden? Jan blijft bescheiden: “Curator kan nauwelijks een beroep worden genoemd”, stelt hij. Al haalt hij daarna met zichtbaar genoegen het moment aan waarop de befaamde galerist Tim Van Laere voor het eerst de nog jonge en bedeesde Rinus Van de Velde aansprak. En dat was op Watou, waar het werk van de kunstenaar toen deel uitmaakte van het parcours.

We trachten te achterhalen hoe hij zijn selectie maakt, hoe hij de kunstenaars kiest die hij zal brengen. Hij citeert Fernando Pessoa: “Alle kunst is een vorm van literatuur”. Het geeft ons een idee van datgene waarnaar hij op zoek is als hij naar kunst kijkt. Het verhaal achter de kunst, achter de kunstenaar, dat is wat primeert: “Taal en beeld zijn eigenlijk hetzelfde”. Een kunstwerk moet voor Jan narratieve kwaliteiten bezitten, wat niet wegneemt dat dit heel verschillende vormen kan aannemen. Conceptuele kunst bijvoorbeeld wist hem door de jaren heen steeds meer te overtuigen. Zijn waardering hiervoor is gegroeid, gerijpt zou je kunnen zeggen. Sommige verhalen krijgen pas vorm na lange reflectie, na lang intellectueel herkauwen van het geziene.

Vanuit de buik

“Ik leerde naar kunst kijken op de modale-Vlaming-manier”, poneert Jan. Wat wil hij hiermee zeggen? Dat hij geen kunsthistorische achtergrond heeft, maar jaren ervaring opslokte. Zijn vakkundige oog werd aangescherpt door de tijd – dertig jaar lang in zijn geval. Een carrière die begon als ondernemende jongeling in Brugge, die goesting had om van alles te organiseren, te beginnen met concertavonden. “Ik ben altijd al een kampenbouwer geweest, dat is mijn afwijking (lacht).” Vervolgens liep zijn rijkgevulde palmares langs Brugge Europese Culturele Hoofdstad 2002, de kunsttriënnale Beaufort, het beeldjesproject CWRM en tot voor kort Kunstenfestival Watou.

“Ik ben trots op wat we daar hebben gerealiseerd,” zegt Jan, “20 à 25.000 kunstliefhebbers lokken per editie is niet niks. Dat geeft een kick, iets kunnen neerzetten waar veel mensen naartoe komen. Het gaf ons ook recht van bestaan. Mogen deelnemen aan het festival in Watou was voor kunstenaars een vorm van erkenning, we werden een referentie.”

Of het na verloop van tijd ook niet een soort van instituut werd, dat rekening moest houden met bepaalde rangordes, vragen we hem? “Nee, ik hanteer maar één criterium: spreekt het mij aan of niet? Ik kies vanuit volledige vrijheid en openheid. Mijn buikgevoel regeert. Ik toon iets omdat ik het graag zie. En blijkbaar heb ik een zeer gemiddelde smaak, aangezien we veel mensen wisten te raken, ook de minder doorgewinterde kunstliefhebber en zelfs de volkomen leek. Laagdrempeligheid én kwalitatieve beleving voor iedereen staan bij ons centraal, in Watou, maar ook nu in Damme.”

De mildheid van de muze

In Jan Moeyaert huist stiekem ook een uitstekende amateurpsycholoog. Misschien is het wel dat talent dat hem als curator onderscheidt van anderen. Net zoveel als door de artistieke en esthetische kwaliteiten van een werk, is hij gebiologeerd door de mens erachter. Wat drijft de kunstenaar? Waarom doet hij wat hij doet? Hoe begon hij hier ooit aan? Wat haalt hij eruit?

“Vaak zijn het zoekende mensen, met een hoek af”, vertrouwt hij ons toe. Hij kan het weten, want hij legde kilometers af met kleppers als Ai Weiwei en Daniel Buren op zijn passagiersstoel. Wat ze daarnaast nog gemeen hebben? “Een gefocust egoïsme”, zegt Jan aarzelend. Het blijkt een noodzaak voor een kunstenaar, de grenzeloze overgave aan zijn werk, wars van alle consideraties voor de gevoeligheden van de onmiddellijke omgeving.

“Pletwalsen zijn het vaak, voor de muzen of ondersteunende krachten die hen omringen. Een controversiële mening, ik weet het, maar ik zag het zo vaak gebeuren. Wie zich bevindt binnen de aura van een kunstenaar, moet zich weten weg te cijferen. Alles moet wijken voor het ei dat moet worden gelegd.” Of een curator dan een kunstenaar is zonder talent voor egocentrisme, vragen we hem? Hij lacht. In zijn stiel speelt evenveel roeping als ego, vindt hij.

Geen elitarisme

Artiesten die recht op hun doel afstevenen, blind geëngageerd voor hun eigen missie, dat boeit Jan. Vanuit oprechte bedrevenheid, niet vanuit een zucht naar bekendheid of winstbejag. Het verklaart zijn afkeer voor de vorm van elitarisme die in kunstmilieus heerst. Hij heeft genoeg kunstenaars gekend die omwille van de ontsporende marktlogica steeds meer van hetzelfde gaan produceren. “De hogere kunsten worden méér en méér bepaald door de markt, niet door kwaliteit. Deze elitaire benadering is misplaatst, tijdelijk en pretentieus. Het levert nagenoeg altijd slechte kunst op, na enige tijd.”

De tentoonstellingen die hij cureert, vormen een transcriptie van deze niet-hooghartige houding jegens kunst. Hij ontplooit er zijn eigen filosofie, zij het in auctoriële vorm, wat betekent dat hij zijn verhaal vertelt doorheen het verhaal van anderen. Zijn curatoriële keuzes kun je stuk voor stuk zien als veelzeggende flarden van zijn visie op kunst, cultuur en maatschappij.

Verlangen naar verbinding

Of hij hierbij wel eens fouten heeft gemaakt, durven we te vragen? “Er bestaan geen fouten. Dat begrip is gewoonweg zinloos, wezenloos, in een dergelijke werkwijze. Er is wel eens wat tegengevallen, maar dat is eigen aan het proces.” Smaak en inzicht kunnen evolueren, maar zijn ongerepte benadering – waarbij proberen en experimenteren, vallen en opstaan noodzakelijk zijn – blijft overeind.

Dit model, deze visie, staat nu onder hoge druk, door het snoeien in de subsidies voor kunstenaars. “De basis is kapot, het middenveld verbrokkelt”, meent Jan, “het zijn vooral de jonge en startende mensen die nu in de steek worden gelaten.” Beginnende kunstenaars zijn steeds meer veroordeeld tot het isolement van hun atelier, ver weg van de schijnwerpers van de collectieve kunstbeleving. Aan de top worden kunstenaars voortdurend sneller en hoger gestuwd, gedoemd om als een bezetene rond hetzelfde epicentrum in de kunst-stratosfeer te cirkelen.

Nieuwe impulsen zijn nodig, om een heel segment van gedreven en gedegen kunstenaars, die nog tijd nodig hebben om te rijpen en te groeien, een forum te geven. Wars van alle wetmatigheden van de kunstwereld, luisterde Jan naar zijn eigen verlangen. Naar wat hij, voor hij geniet van een welverdiend pensioen, nog wil realiseren. Dat wordt een samenwerkingsverband met wisselende partners dat Festival van de Verbinding zal gaan heten. Pleisterplek en uitvalsbasis worden Stichting IJsberg en de Oude Hospitaalsite in Damme. Daar wordt gemikt op discipline-overstijgende labo’s, expo’s en belevingsmomenten, waar onder andere laureaten van diverse kunsthogescholen een prominente rol zullen krijgen, maar ook verzamelaars en galeristen een stem krijgen.

Kunstenaars, makers, leveranciers van ideeën allerhande – een hele nieuwe generatie die klaarstaat, om kunst en cultuur op een authentieke, grenzeloze manier te beleven. Jan bereidt zich voor om hier een rol van betekenis in te spelen en de basis mee te stutten. Rode draad voor het eerste festival? De boeken van Yuval Noah Harari, waar hij verzot op is. Met de brede, vernieuwende visie van deze Israëlische filosoof, futuroloog en historicus heeft Jan alvast het juiste zaadje geplant voor een ànder soort festival, een àndere invalshoek voor kunstproductie en -beleving.


Ontdek meer interviews met kunstbezielers en kunstenaars in TheArtCouch magazine!

Author: Annelies & Frederic

Share This Post On

Submit a Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Pin It on Pinterest

Deel dit artikel op