Er bestaan verschillende soorten biografieën. De meeste zijn feitelijk van aard en volgen een leven van gebeurtenis naar gebeurtenis, keurig chronologisch geordend. De onderzoeksbiografie gaat noodgedwongen wat speculatiever te werk, omdat bepaalde periodes onvoldoende gedocumenteerd zijn. De psychologische biografie probeert dan weer te achterhalen hoe een persoonlijkheid is gegroeid en welke krachten haar hebben gevormd. Ook daar blijft verbeelding onvermijdelijk — denk maar aan de schitterende biografieën van Stefan Zweig.
Heel af en toe verschijnt er een boek dat al die vormen samenbrengt. Wanneer het bovendien in een heldere stijl is geschreven en gebruikmaakt van literaire technieken zonder de feiten geweld aan te doen, ontstaat iets bijzonders. Orgelman. Felix Nussbaum, een schildersleven van Mark Schaevers is zo’n boek.
Over Felix Nussbaum is opvallend weinig met zekerheid geweten. Er zijn enkele brieven en officiële documenten, getuigenissen van mensen die hem hebben gekend en verspreide sporen van de plaatsen waar hij verbleef. Meer niet. Schaevers maakt de lezer van meet af aan duidelijk dat hij met een onvolledige puzzel werkt.
Toch weet hij uit die schaarse gegevens een geloofwaardig, spannend en intrigerend levensverhaal op te bouwen. Daarbij beschikt hij over één bijkomende bron die misschien wel meer vertelt dan de documenten: de schilderijen van Nussbaum zelf.
Nussbaum was niet alleen een begenadigd schilder, hij had ook de gewoonte zijn eigen leven en de tijd waarin hij leefde in zijn werk op te nemen. Zijn schilderijen vormen geen dagboek in de letterlijke zin, maar ze volgen wel de geleidelijke verduistering van zijn bestaan. Eerst is er de soms bedrieglijke lichtheid van zijn jonge kunstenaarsleven. Daarna verschijnen de dreiging en de visionaire beelden die gepaard gaan met de opkomst van het nazisme. Vervolgens zijn er de ervaringen van gevangenschap, vervolging en ballingschap, tot uiteindelijk de volledige ontreddering van een Joodse vluchteling die nergens nog een veilige plek vindt.
Net daar ligt de kracht van Schaevers’ boek. Hij gebruikt de schilderijen niet louter als illustraties bij het leven, maar leest ze als getuigenissen. Feiten, vermoedens en beelden schuiven over elkaar heen. Daardoor ontstaat geen definitief portret van Nussbaum — daarvoor zijn de hiaten te groot — maar wel een menselijk en overtuigend beeld van een kunstenaar die zijn lot steeds nadrukkelijker in zijn werk zag binnendringen.
Zijn vermoedelijke einde is bekend, al blijven de precieze omstandigheden onzeker. Enkele maanden voor de bevrijding werd hij gedeporteerd. In zijn laatste grote werk, Triomf der doden, lijkt elke hoop op verlichting of toekomst verdwenen. De wereld is er herleid tot puin, geraamtes, muziekinstrumenten en brokstukken van een beschaving die zichzelf heeft vernietigd.
Wanneer ik het schilderij aan mensen in mijn omgeving toon, valt geregeld de naam van Picasso’s Guernica. Dat lijkt op het eerste gezicht misschien een forse vergelijking, maar ze is niet ongegrond. Beide werken tonen geen afzonderlijke tragedie meer. Ze verbeelden een wereld waarin de menselijkheid zelf op het spel staat.
Orgelman is daardoor meer dan een kunstenaarsbiografie. Het is ook een boek over wat kunst kan bewaren wanneer documenten ontbreken en getuigen verdwijnen. Schaevers reconstrueert niet alleen een leven, hij laat zien hoe een oeuvre soms het laatste archief van dat leven wordt.
Alleen al daarom vormt het boek een uitstekend excuus om naar Osnabrück te reizen, waar het Felix-Nussbaum-Haus een belangrijk deel van zijn werk bewaart.
Mark Schaevers: Felix Nussbaum – Orgelman
De Bezige Bij, oktober 2014, 320 p.
ISBN 978902348827906
- Biografieën om te lezen deze zomer (#8) Felix Nussbaum ‘Orgelman’ - augustus 5, 2026
- Biografieën om te lezen deze zomer (#7): Gustave Courbet - juli 30, 2026
- Hoe Brugge het nieuwe werk van Nicolas Party binnensloop - juli 28, 2026
